انجمن مخاطره شناسی ایران مدیریت مخاطرات محیطی 2423-415X 13 2 2026 08 28 Evaluation of Residential Waste Disposal Sites: From Planning to Practice (Case Study: Saqqez County) ارزیابی محل دفن پسماندهای منطقۀ مسکونی از برنامه‌ریزی تا عمل(مطالعۀ موردی: شهرستان سقز) 95 112 108961 10.22059/jhsci.2026.415280.939 FA مهرنوش قدیمی گروه جغرافیای طبیعی، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، ایران 0000-0002-3700-9506 عباس درخشان گروه جغرافیای طبیعی، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، ایران کامیار امامی گروه جغرافیای طبیعی، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، ایران محمدعلی کیانی گروه جغرافیای سیاسی، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، ایران 0009-0009-5143-8778 Journal Article 2026 06 26 Objective: Given the high vulnerability of aquifers and the pronounced geological heterogeneity of karst environments, optimal waste management in such regions represents one of the most challenging areas of environmental planning. This study aimed to identify suitable landfill sites in the karst terrain of Saqqez County using an integrated Geographic Information System (GIS) and PIPRECIA multi-criteria decision-making approach. Materials and Methods: A total of thirteen influential criteria, encompassing geomorphological, hydrogeological, geological, and anthropogenic factors, were identified and standardized using fuzzy membership functions to ensure comparability. Criterion weighting was performed using the PIPRECIA method, which minimizes cognitive bias and reduces the complexity of pairwise comparisons while yielding stable and reliable weights. The resulting weighted layers were integrated within a GIS environment using a Weighted Overlay approach. Model validation was conducted using 30 independent ground control points collected via GPS. Results: The weighting analysis indicated that karst development (0.1693), lithology (0.1210), and distance from faults (0.0923) exert the greatest influence on landfill suitability, highlighting the dominant role of subsurface structural controls in environmental vulnerability. The final suitability map revealed that highly suitable and suitable zones collectively cover 761 hectares (17.2%), while moderately suitable areas account for 475 hectares (10.7%). In contrast, unsuitable and highly unsuitable zones dominate the study area, covering 3,190 hectares (72.1%). Conclusion: The proposed approach provides a robust decision-support tool for reducing uncertainty in karst terrains of Iran.The findings demonstrate that landfill siting in Saqqez without adequate consideration of seismotectonic conditions, karstification processes, and hydrogeological characteristics may result in rapid and irreversible contamination of aquifers. هدف: مدیریت بهینۀ پسماند در نواحی کارستی به‌دلیل آسیب‌پذیری زیاد آبخوان‌ها، ناهمگنی شدید زمین‌شناسی و افزایش حساسیت این محیط‌ها به مخاطرات طبیعی و انسان‌زاد، یکی از چالش‌برانگیزترین حوزه‌های برنامه‌ریزی محیط ‌زیست محسوب می‌شود. بر این اساس، این پژوهش با هدف شناسایی پهنه‌های مناسب دفن پسماند در محیط کارستی شهرستان سقز و با استفاده از رویکرد تلفیقی GIS و مدل تصمیم‌گیری چندمعیارۀ پیرشیا[1] انجام گرفت. مواد و روش‌ها: برای ارزیابی جامع محیط، سیزده معیار اثرگذار شامل پارامترهای ژئومورفولوژیک، هیدروژئولوژیک، زمین‌شناسی و انسانی استخراج و با استفاده از توابع عضویت فازی استانداردسازی شدند. به‌منظور وزن‌دهی، مدل پپرشیا به کار گرفته شد که با کاهش خطای شناختی و ساده‌سازی مقایسه‌های زوجی، وزن‌های معتبر و پایدار ارائه می‌دهد. در نهایت لایه‌های وزن‌دارشده در محیط GIS با روش همپوشانی وزنی[2] تلفیق شدند. به‌منظور اعتبارسنجی نقشۀ نهایی، تعداد ۳۰ نقطۀ کنترل زمینی مستقل با استفاده از GPS برداشت و سپس ماتریس درهم‌ریختگی تشکیل شد. نتایج: نتایج وزن‌دهی نشان داد که توسعۀ کارست (1693/0)، لیتولوژی (1210/0) و فاصله از گسل‌ها (0923/0) بیشترین سهم را در تعیین ایمنی دفن پسماند دارند؛ امری که نقش سلطه‌گرانۀ فرایندهای زیرسطحی و ساختاری را در آسیب‌پذیری منطقه تأیید می‌کند. نقشۀ نهایی تناسب دفن پسماند نشان داد که پهنه‌های بسیار مناسب و مناسب در مجموع ۷۶۱ هکتار (معادل 2/17 درصد) و پهنۀ با تناسب متوسط ۴۷۵ هکتار (7/10 درصد) را به خود اختصاص دادند و در مقابل، مجموع پهنه‌های نامناسب و بسیار نامناسب با ۳۱۹۰ هکتار (معادل 1/72 درصد)، وسیع‌ترین طبقات را تشکیل می‌دهند. نتیجه‌گیری: چارچوب تلفیقی GIS–PIPRECIA ارائه‌شده نشان می‌دهد که استقرار محل دفن پسماند در سقز، بدون پایش دقیق شرایط لرزه‌زمین‌ساختی، کارست‌زایی و ویژگی‌های هیدروژئولوژیکی، با خطر آلودگی سریع و جبران‌ناپذیر آبخوان‌ها همراه است. پیشنهاد می‌شود که در پژوهش‌های آتی، با تلفیق داده‌های پایش کیفی آب‌های زیرزمینی و مدل‌های پیش‌بینی انتقال آلاینده، پایداری بلندمدت مکان‌های پیشنهادی دفن پسماند ارزیابی شود. این رویکرد نه‌تنها ابزاری کارآمد برای کاهش خطا و عدم قطعیت در تصمیم‌گیری‌های مکانی در مناطق کارستی ایران است، بلکه به‌عنوان مدلی ‌تعمیم‌پذیر، می‌تواند مبنایی علمی برای تدوین سیاست‌های مکان‌یابی دفن پسماند در بقیۀ نواحی کارستی و مناطق دارای ویژگی‌های زمین‌شناسی، ژئومورفولوژیکی و هیدروژئولوژیکی مشابه فراهم سازد. https://jhsci.ut.ac.ir/article_108961_024d8fb669fc9b7e82092338f3e0d015.pdf