انجمن مخاطره شناسی ایران مدیریت مخاطرات محیطی 2423-415X 12 2 2025 09 22 Hydrological drought monitoring in the shoor river catchment area using the streamflow drought index (SDI) پایش خشکسالی هیدرولوژیک در حوضۀ آبریز رودخانۀ شور با استفاده از شاخص خشکسالی جریان رودخانه‌ای (SDI) 95 115 103506 10.22059/jhsci.2025.399292.888 FA اسماء اصغری پور دشت بزرگ گروه جغرافیا، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران جعفر مرشدی گروه شهرسازی، واحد شوشتر، دانشگاه آزاد اسلامی، شوشتر، ایران رضا برنا گروه جغرافیا، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران جبرائیل قربانیان گروه جغرافیا، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران منوچهر جوانمردی گروه جغرافیا، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران Journal Article 2025 07 23 Objective: Hydrological drought is a part of the natural flow regime, but severe and prolonged events can lead to reduced river flows, limiting human uses and diminishing environmental flow availability. the aim of this study is to assess hydrological drought in the shoor river catchment area using the streamflow drought index (SDI). Method: In this study, the status of hydrological drought in the shoor river catchment area was assessed using the streamflow drought index (SDI) on monthly and annual scales during the statistical period 1983–2023. for this purpose, annual precipitation data from the Masjedsoleyman synoptic station and annual discharge data from the dasht bozorg hydrometric station in the shoor river catchment area were used. the Mann–Kendall test was also used to determine the trend of discharge variations. Results: The results of the streamflow trend analysis using the Mann–Kendall test indicated a decreasing trend in basin discharge at a 95% confidence level. the results of the streamflow drought index (SDI) indicate that during the early years of the statistical study period (1983–1999), the dasht bozorg hydrometric station generally experienced either no drought or intermittent mild droughts, and from the year 2000 to the end of the statistical period, the severity of droughts has increased. in general, the final years of the study period were associated with more severe drought conditions. Conclusions: The results indicate that severe and extreme droughts did not occur at this station during the study period, and in most cases mild drought or no drought conditions prevailed. خشکسالی هیدرولوژیکی بخشی از رژیم طبیعی جریان است، اما وقایع شدید و طولانی‌مدت سبب کاهش جریان آب رودخانه‌ها و محدودیت استفاده‌های انسانی و کاهش جریان محیط زیستی از جریان آب خواهد شد. هدف این تحقیق پایش خشکسالی هیدرولوژیک در حوضۀ آبریز رودخانۀ شور با استفاده از شاخص خشکسالی جریان رودخانه‌ای (SDI) است.در این پژوهش وضعیت خشکسالی هیدرولوژیک در حوضۀ آبریز رودخانۀ شور با استفاده از شاخص خشکسالی جریان رودخانه‌ای (SDI) در مقیاس ماهانه و سالانه طی دورۀ آماری 2023-1983 محاسبه شد. برای این کار از آمار داده‌های بارش سالانۀ ایستگاه سینوپتیک مسجدسلیمان و دبی سالانۀ ایستگاه هیدرومتری دشت بزرگ در حوضۀ آبریز رودخانۀ شور استفاده شد. برای تعیین روند تغییرات دبی از آزمون من- کندال استفاده شد. نتایج روند تغییرات دبی سطح حوضه با آزمون من-کندال، نشان‌دهندة کاهش روند دبی سطح حوضه در سطح معنی‌داری 95 درصد بوده است. همچنین نتایج شاخص خشکسالی جریان رودخانه‌ای (SDI) نشان می‌دهد که در سال‌های ابتدایی دورۀ آماری تحقیق از سال 1983 تا 1999 به‌طور معمول ایستگاه هیدرومتری دشت بزرگ فاقد خشکسالی بوده یا خشکسالی‌های متناوب ملایم داشته و از سال 2000 تا پایان دورۀ آماری شدت خشکسالی افزایش یافته است. به‌طور کلی سال‌های پایانی دوره با خشکسالی بیشتری همراه است. نتایج بیانگر آن است که در این ایستگاه خشکسالی شدید و بسیار شدید طی دورۀ آماری بررسی‌شده رخ نداده و در اغلب موارد خشکسالی ملایم و فاقد خشکسالی است.

https://jhsci.ut.ac.ir/article_103506_3a3b67883577e54d2abedaeebd70d25d.pdf

انجمن مخاطره شناسی ایران مدیریت مخاطرات محیطی 2423-415X 12 2 2025 09 22 Geological and morphotectonic analysis of landslides (Study area: Tang Hamam and Alvand drainage basins in Sarpol Zahab county) تحلیل زمین‌شناختی و مورفوتکتونیکی زمین‌لغزش‌ها (منطقۀ پژوهش: حوضه‌های زهکشی تنگ حمام و الوند در شهرستان سرپل ذهاب) 117 133 103898 10.22059/jhsci.2025.400930.892 FA فروزان ناصری دانشجوی دکتری گروه جغرافیای طبیعی، دانشکدۀ علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی شهرام بهرامی دانشیار گروه جغرافیای طبیعی، دانشکدۀ علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی علیرضا صالحی‌پور میلانی استادیار گروه جغرافیای طبیعی، دانشکدۀ علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی محسن احتشامی معین آبادی دانشیار گروه حوضه‌های رسوبی و نفت، دانشکدۀ علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی Journal Article 2025 08 18 Landslides, as one of the unstable slope processes, play an important role in transforming mountainous landscapes and are a serious challenge in environmental management by causing changes in topography and destroying infrastructure. In this study, in order to evaluate the distribution of landslides and their relationship with morphotectonics, two basins of Tang Hamam and Alvand (Sarpol Zahab) in the Zagros zone were investigated. Using field studies and satellite images, a total of 65 landslide events were identified, and the ratio of landslide area to basin area (LA) and landslide density (LD) in the basins were obtained. Then, using geomorphological and tectonic indices, such as hypsometric integral (Hi), the valley height-width ratio (Vf), the basin asymmetry factor (Af), basin shape (Bs), the stream gradient-length ratio (SL), the mountain-front sinuosity (Smf), and Relative Tectonic Activity Index (Iat), the tectonic status of the basins was evaluated. Also, factors affecting the occurrence of landslides, including faults, earthquake focus, slope, and litology, and their quantitative relationship with the extent and frequency of landslides, were investigated. Spatial analyses of morphometric indices and relative tectonic activity index showed that tectonically, both the Tang Hamam and Alvand basins have moderate activity with values of 2.33 and 2, respectively. The ratio of landslide area to the basin area is 23.69% in the Tang Hamam basin whereas this ratio is 0.45% in the Alvand basin. Investigating the distribution of landslides relative to active faults and earthquake epicenters also showed that more than 97 percent of landslides are located less than 2 kilometers from active faults and more than 95 percent of them are located near earthquake epicenters. The findings also show that slope gradient is one of the effective factors in the occurrence of landslides, and the highest density of landslides was observed in slope angle class of 15-30 degrees. Geologically, most landslides have occurred in loose, low-resistance formations such as Amiran, Pabdeh, and Young alluvial deposits. Also, the presence of alternating hard layers of Asmari formation over loose and soft layers such as Pabdeh, especially in the Alvand basin and the slopes of the Shahneshin Mountain in the Tang Hamam basin, has led to increased instability and the occurrence of landslides. Overall, the study area has moderate tectonic activity with significant structural heterogeneity. These conditions, especially in areas that are simultaneously affected by geology, faults, earthquakes, slope, and morphometric features, increase the occurrence of landslides. زمین‌لغزش‌ یکی از فرایندهای ناپایدار دامنه‌ای است که تأثیر مهمی در تغییر شکل چشم‌اندازهای کوهستانی دارد و با ایجاد تغییر در توپوگرافی و تخریب زیرساخت‌ها، چالشی جدی در مدیریت محیطی به شمار می‌رود. در این پژوهش، به‌منظور ارزیابی پراکندگی زمین‌لغزش‌ها و ارتباط آنها با مورفوتکتونیک، دو حوضۀ تنگ حمام و الوند (سرپل ذهاب) در زاگرس چین‌خورده بررسی شدند. با استفاده از پژوهش‌های میدانی و تصاویر ماهواره‌ای موجود در نرم‌افزار google earth، در مجموع 65 رخداد زمین‌لغزش شناسایی شد و نسبت مساحت زمین‌لغزش به مساحت حوضه (LA) و تراکم زمین‌لغزش (LD) در حوضه‌ها به دست آمد. سپس با بهره‌گیری از شاخص‌های مورفوتکتونیکی مانند انتگرال هیپسومتری (Hi)، نسبت عرض کف دره به ارتفاع (Vf)، عدم تقارن حوضه (Af)، شکل حوضه (Bs)، گرادیان طولی رودخانه (SL)، سینوسیتۀ جبهۀ کوهستان (Smf) و شاخص فعالیت نسبی تکتونیکی (Iat)، وضعیت زمین‌ساختی حوضه‌ها ارزیابی شد. همچنین عوامل مؤثر در وقوع زمین‌لغزش‌ها شامل فاصله از گسل‌ها، فاصله از کانون سطحی زمین‌لرزه‌ها، میزان شیب و لیتولوژی و ارتباط کمی و کیفی آنها با گستردگی و فراوانی زمین‌لغزش‌ها بررسی شد. تحلیل‌های مکانی شاخص‌های مورفوتکتونیکی و شاخص فعالیت نسبی تکتونیکی نشان داد که از نظر تکتونیکی، هر دو حوضۀ تنگ حمام و الوند به‌ترتیب با مقادیر 33/2 و 2، دارای فعالیت متوسط هستند. نسبت درصد مساحت زمین‌لغزش به مساحت کل حوضه در حوضۀ تنگ حمام 69/23 درصد و در حوضۀ الوند 54/0 درصد است. بررسی پراکندگی زمین‌لغزش‌ها نسبت به گسل‌های فعال و کانون‌های زمین‌لرزه نیز نشان داد که بیش از 97 درصد زمین‌لغزش‌ها در فاصلۀ کمتر از ۲ کیلومتری گسل‌های فعال و بیش از ۹5 درصد آنها در نزدیکی کانون‌های سطحی زمین‌لرزه قرار دارند. یافته‌ها همچنین نشان می‌دهند که شیب یکی از عوامل مؤثر در وقوع زمین‌لغزش‌هاست و بیشترین تراکم زمین‌لغزش‌ها در بازۀ ۱۵ تا ۳۰ درجه مشاهده شده است. از نظر زمین‌شناسی، بیشتر زمین‌لغزش‌ها در سازندهای سست و کم‌مقاومت مانند امیران، پابده و آبرفت‌های جدید رخ داده‌اند. همچنین وجود تناوب لایه‌های سخت آسماری روی لایه‎‌های سست و نرم مانند پایده، به‌ویژه در حوضۀ الوند و دامنۀ کوه شاه‌نشین در حوضۀ تنگ حمام موجب تشدید ناپایداری‌ها و وقوع زمین‌لغزش شده است. در مجموع، منطقۀ پژوهش دارای فعالیت تکتونیکی متوسط با ناهمگنی ساختاری چشمگیر است. این شرایط، به‌‌ویژه در نواحی‌ای که همزمان تحت تأثیر لیتولوژی، فعالیت گسل، زمین‌لرزه، شیب و ویژگی‌های مورفومتری قرار دارند، سبب افزایش وقوع زمین‌لغزش‌ها می‌شود.

https://jhsci.ut.ac.ir/article_103898_b26b83e64d7d0f05e4b779ff6bcfb230.pdf

انجمن مخاطره شناسی ایران مدیریت مخاطرات محیطی 2423-415X 12 2 2025 09 22 Site Selection Assessment of Azar Abadeghan Khoy Cement Factory in terms of Flood Hazards Using MEREC Model ارزیابی مکان‌گزینی کارخانۀ سیمان آذرآبادگان خوی از نظر مخاطرات سیلاب با استفاده از مدل MEREC 135 152 103897 10.22059/jhsci.2025.398196.886 FA محمدحسین رضائی مقدم استاد ژئومورفولوژی دانشگاه تبریز و انجمن مخاطره‌شناسی ایران توحید رحیم پور پژوهشگر پسادکتری، دانشگاه تبریز Journal Article 2025 07 08 Due to its geographical location at the outlet of an upstream basin and the presence of an extensive network of primary and secondary waterways, the Azar Abadeghan Cement Factory in Khoy is constantly at risk of destructive flooding. The primary objective of this study is to assess the placement of this factory in relation to flood hazard and to propose appropriate strategies for mitigating potential damages. To gain a comprehensive understanding of the flood hazard, a detailed flood hazard map of the study area was developed. In this research, a multi-criteria decision-making (MCDM) model, combined with Geographic Information System (GIS) capabilities, was employed to create a flood hazard zoning map and identify vulnerable areas. The criteria used in this study included elevation, slope, aspect, precipitation, distance to the river, drainage density, vegetation index, land use, lithology, soil hydrological groups, topographic wetness index, sediment transport index, and stream power index. The MEREC method was employed to determine the weights of the criteria. The weighting results revealed that the slope factor, with a weight of 0.137, had the greatest influence on flood occurrence in the region. Following that, lithology (with a weight of 0.131) and precipitation (with a weight of 0.118) ranked second and third, respectively. Based on the analysis of hazard zone areas in the final map, over 16% of the region's area (equivalent to 124 hectares) falls within the high and very high-hazard classes. According to the findings of this study, appropriate preventive and management measures should be implemented to reduce flood hazard around the factory, in order to prevent potential flood-related damages in the future. کارخانۀ سیمان آذرآبادگان در شهرستان خوی، به‌دلیل موقعیت جغرافیایی خود در خروجی حوضۀ آبریز بالادست و وجود شبکۀ گسترده‌ای از آبراهه‌های اصلی و فرعی، همواره در معرض تهدید سیلاب‌های مخرب قرار دارد. هدف اصلی این پژوهش، ارزیابی مکان‌گزینی این کارخانه در برابر خطر سیل و ارائۀ راهکارهای مناسب برای کاهش خسارات احتمالی است. برای دستیابی به درک جامعی از این مخاطره، نقشه‌ای از مناطق پرخطر سیل در محدودۀ تحت بررسی تهیه شد. برای تهیۀ نقشۀ پهنه‌بندی خطر سیل و شناسایی مناطق آسیب‌پذیر، از معیارهای مؤثر در وقوع سیل و مدل‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره به‌همراه توانایی‌های سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) استفاده شد. معیارهای استفاده‌شده در این پژوهش شامل ارتفاع، شیب، جهت شیب، بارش، فاصله از آبراهه، تراکم آبراهه، شاخص پوشش گیاهی، کاربری اراضی، لیتولوژی، گروه‌های هیدرولوژیکی خاک، شاخص رطوبت توپوگرافی، شاخص حمل رسوب و شاخص قدرت آبراهه بودند. برای تعیین وزن معیارها از روش MEREC استفاده شد. نتایج وزن‌دهی نشان داد که عامل شیب با وزن 137/0 بیشترین تأثیر را در وقوع سیلاب‌های منطقه دارد. پس از آن، لیتولوژی (با وزن 131/0) و بارش (با وزن 118/0) به ترتیب در رتبه‌های دوم و سوم قرار گرفتند. براساس تحلیل مساحت پهنه‌های خطر در نقشۀ نهایی، بیش از ۱۶ درصد از مساحت منطقه (۱۲۴ هکتار) در طبقات خطر زیاد و خیلی زیاد قرار دارد. براساس یافته‌های این تحقیق، باید اقدامات پیشگیرانه و مدیریتی مناسب برای کاهش خطر سیل در اطراف کارخانه انجام گیرد تا از خسارات ناشی از سیلاب‌های احتمالی در آینده جلوگیری شود.

https://jhsci.ut.ac.ir/article_103897_b98b60fc115937a6687016c15c6b5307.pdf

انجمن مخاطره شناسی ایران مدیریت مخاطرات محیطی 2423-415X 12 2 2025 09 22 A Development-Oriented Paradigmatic Model for Land Subsidence Risk in Water Resources Management الگوی پارادایمی ریسک فرونشست زمین با رویکرد توسعه‌محور در مدیریت منابع آب 153 165 103930 10.22059/jhsci.2025.398222.887 FA زهرا عبداللهی استادیار پژوهشی، بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان زنجان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، زنجان، ایران نفیسه صلاحی مقدم محقق بخش تحقیقات اقتصادی- اجتماعی و ترویجی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی زنجان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، زنجان، ایران Journal Article 2025 07 08 In recent decades, land subsidence has emerged as a critical environmental and management challenge in Iran’s arid and semi-arid regions. Primarily caused by excessive groundwater extraction, subsidence poses risks far beyond agriculture, threatening water security, infrastructure stability, ecological balance, and community resilience. This study aims to develop a paradigmatic model of the factors influencing land subsidence in Zanjan Province, emphasizing managerial, natural, and human dimensions with special attention to the role of weak water governance. Using a qualitative approach and grounded theory methodology, data were collected through semi-structured interviews with 18 experts in the field. The data were analyzed using MAXQDA software based on a paradigmatic framework comprising causal, intervening, and contextual conditions. The findings reveal that land subsidence results from the complex interplay of multiple drivers. Causal factors include unsustainable groundwater withdrawal, lack of integrated water planning, and weak law enforcement. Intervening factors such as variable climate conditions, geological features, and socio-economic pressures like rural unemployment and low groundwater costs further intensify the problem. Contextual conditions including unstable governance structures, poor inter-agency coordination, low community participation, and insufficient infrastructure accelerate the spread of this hazard. Addressing land subsidence requires a comprehensive strategy rooted in sustainable water resource management. Key recommendations include implementing effective groundwater monitoring, promoting water-efficient irrigation, strengthening institutional capacities, enforcing relevant regulations, and enhancing community awareness and involvement. These insights provide a valuable foundation for developing policies and practical measures to mitigate land subsidence and protect groundwater resources nationwide. هدف: فرونشست زمین در مناطق خشک ایران، ناشی از برداشت بی‌رویۀ آب زیرزمینی، تغییرات کاربری اراضی، ضعف حکمرانی آب و تغییرات اقلیمی، امنیت منابع آب و زیرساخت‌ها را تهدید می‌کند. این پژوهش با رویکرد داده‌بنیاد، اولین مدل پارادایمی کیفی فرونشست در زنجان را با تأکید بر ضعف حکمرانی آب و رویکرد توسعه‌محور ارائه می‌دهد. این مدل، با ادغام ابعاد مدیریتی و انسانی و پیشنهاد راهبردهای عملی مبتنی بر مشارکت محلی، پایداری منابع آب را تقویت می‌کند. روش پژوهش: این پژوهش با رویکرد کیفی و مبتنی بر روش نظریۀ داده‌بنیاد انجام گرفت. جامعۀ آماری شامل خبرگان و متخصصان حوزۀ فرونشست و مدیریت منابع آب در استان زنجان بود که از میان آنها ۱۸ نفر به‌صورت هدفمند انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختارمند گردآوری شد و تحلیل کیفی با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA نسخۀ ۱۸ و براساس مدل پارادایمی شامل شرایط علّی، مداخله‌گر و زمینه‌ای صورت گرفت. یافته‌ها: نتایج تحقیق نشان داد که فرونشست زمین ناشی از برهم‌کنش پیچیده مجموعه‌ای از عوامل است. عوامل علّی شامل برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، نبود برنامه‌ریزی تلفیقی در مدیریت آب و ضعف در اجرای قوانین است. عوامل مداخله‌گر شامل شرایط اقلیمی متغیر، ویژگی‌های زمین‌شناسی و فشارهای اقتصادی- اجتماعی مانند بیکاری در مناطق روستایی و قیمت کم آب زیرزمینی است. عوامل زمینه‌ای مانند ساختار حکمرانی ناپایدار، ناهماهنگی دستگاه‌ها، مشارکت کم جوامع محلی و زیرساخت‌های ناکافی نیز زمینه‌ساز تسریع و گسترش این پدیده شده‌اند. نتیجه‌گیری: یافته‌ها نشان می‌دهد که مدیریت فرونشست تنها با رویکردی جامع و هماهنگ در چارچوب مدیریت پایدار منابع آب امکان‌پذیر است. نوآوری این پژوهش در معرفی نخستین مدل پارادایمی کیفی فرونشست در زنجان با تمرکز بر حکمرانی آب و رویکرد توسعه‌محور است که با ادغام ابعاد انسانی و مدیریتی در کنار عوامل طبیعی، راهبردهای عملی مبتنی بر مشارکت محلی را پیشنهاد می‌کند. این دستاورد می‌تواند مبنایی برای طراحی سیاست‌ها و اقدامات پیشگیرانه در سطح ملی و منطقه‌ای باشد.

https://jhsci.ut.ac.ir/article_103930_3d6a23598c73ebe683cde4c7f2008207.pdf

انجمن مخاطره شناسی ایران مدیریت مخاطرات محیطی 2423-415X 12 2 2025 09 22 Statistical Investigation of Emerging Dusts in Ardabil Plain: Climate Effects and Mitigation strategies کاوش آماری گردوغبارهای نوظهور دشت اردبیل: تأثیرات اقلیمی و راهکارهای مقابله 167 180 103931 10.22059/jhsci.2025.399370.889 FA برومند صلاحی گروه جغرافیای طبیعی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران مهناز صابر پژوهشگر پسادکتری آب‌و‌هواشناسی، گروه جغرافیای طبیعی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران Journal Article 2025 07 25 Objective: This study aims to examine the wind and emerging patterns of dust storms in the Ardabil plain over a 19-year period from 2000 to 2018. It focuses on conducting a statistical analysis, pinpointing local hotspots that contribute to the occurrence of these events, and offering practical solutions to mitigate their impacts. Methods: This study utilized three-hour wind direction and speed data from the Ardabil synoptic station, along with current condition codes (06, 07, 08, 09, 30, 31, 32, 33, 34, and 35). In combination with the Dust Column Mass Density (DCMD) index, analysis of variance, and LSD tests, the research aimed to assess the influence of the local hotspot on the occurrence and intensification of dust events. Findings: The analysis reveals that the annual dominant wind direction in the Ardabil plain is easterly, with a frequency of 12%, and an average wind speed of 3.8 m/s when calm conditions are included, rising to 6.3 m/s when calm periods are excluded. The peak wind speed was recorded in January. Trends in dust events indicate a notable increase in frequency over recent years, with the highest occurrences observed in 2011 and 2013, totaling 25 days. The greatest monthly average, 1.2 days, was recorded in March. Based on the dust storm rose, the annual pattern of dust entry into the Ardabil plain varies by season, originating from the southwest throughout the year, shifting to northeast during the warmer months of June through August, dual directions (southwest and northeast) in September, and remaining southwest for the rest of the year. Conclusion: The findings highlighted the predominance of storms originating locally, as evidenced by the high frequency of code 07 occurrences (239 cases compared to 61 cases for code 06), elevated DCMD values in Ardabil relative to surrounding areas such as Sarein, Sarab, Mianeh, Meshkinshahr, Nir, and Khalkhal, and statistically significant analyses. The Aghbulaghe-Mustafa-Khan region was identified as the critical local epicenter. This area demonstrated a pivotal influence during the warmer months in particular. Proposed measures include managing the local center, establishing both natural and artificial windbreaks, implementing continuous air quality monitoring, and emphasizing the importance of regional collaboration. هدف: هدف این پژوهش، بررسی باد و پدیدۀ نوظهور توفان گردوغبار دشت اردبیل طی دورۀ 19 ساله (2018-2000) با تمرکز بر تحلیل آماری، شناسایی کانون‌های محلی مؤثر در وقوع این رخداد و ارائۀ راهکارهای عملی برای کاهش آثار آن است. روش پژوهش: در این پژوهش از داده‌های سه‌ساعته سمت و سرعت باد ایستگاه هواشناسی اردبیل و کدهای وضعیت حاضر (کدهای 06، 07، 08، 09، 30، 31، 32، 33، 34 و 35) همراه با شاخص غلظت ستونی تودۀ گردوغبار جوی (DCMD)، تحلیل واریانس و آزمون LSD برای شناسایی اثر کانون محلی در وقوع یا تشدید رخداد گردوغبار استفاده شد. یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد که باد غالب سالانه، شرقی (۱۲ درصد فراوانی) و میانگین سرعت باد، 8/3 متر بر ثانیه (با احتساب بادهای آرام) و 3/6 متر بر ثانیه (بدون احتساب بادهای آرام) است. بیشینۀ سرعت باد در ژانویه رخ داد. بررسی رخداد گردوغبار در دشت اردبیل بیانگر روند افزایش فراوانی این پدیده است که بیشینۀ آن در سال‌های 2011 و 2013 (25 روز) ثبت شده است. بیشترین میانگین ماهانه (2/1 روز) مربوط به مارس است. مطابق گل‌توفان گردوغبار، جهت ورود گردوغبار به دشت اردبیل در مقیاس سالانه، جنوب غربی، در ماه‌های گرم (ژوئن تا اوت)، شمال شرقی، در سپتامبر، دوگانه (جنوب غربی و شمال شرقی) و در بقیۀ ماه‌ها اغلب جنوب غربی است. نتیجه‌گیری: نتایج حاکی از غلبۀ منشأ محلی توفان‌ها بود که با فراوانی زیاد کد ۰۷ (۲۳۹ مورد در مقابل ۶۱ مورد کد ۰۶)، مقادیر بیشتر DCMD در اردبیل نسبت به مناطق همجوار (سرعین، سراب، میانه، مشکین‌شهر، نیر و خلخال) و نتایج آماری معنادار تأیید شد. کانون محلی مؤثر، منطقۀ آغبلاغ مصطفی‌خان شناسایی شد. کانون محلی آغبلاغ مصطفی‌خان به‌ویژه در ماه‌های گرم اثر مهمی داشت. راهکارهای پیشنهادی شامل مدیریت کانون محلی، ایجاد بادشکن طبیعی و مصنوعی، پایش مستمر کیفیت هوا و ضرورت توجه به همکاری‌های منطقه‌ای است.

https://jhsci.ut.ac.ir/article_103931_f037273daedb4411dc1b9d60832e0dea.pdf

انجمن مخاطره شناسی ایران مدیریت مخاطرات محیطی 2423-415X 12 2 2025 10 07 Physical Management System Hazards with Emphasis on the Governance Approach: A Case Study of Tehran مخاطرات نظام مدیریت کالبدی با تأکید بر رویکرد حکمرانی؛ مورد مطالعه: شهر تهران 181 197 104201 10.22059/jhsci.2025.397780.885 FA محمدعلی کیانی دکتری جغرافیای سیاسی، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران محمدرضا کاظمی دانشجوی دکتری آینده‌پژوهی، دانشکدۀ حکمرانی دانشگاه تهران، تهران، ایران افسانه دهقان پور فراشاه استادیار، دانشکدۀ حکمرانی دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2025 06 29 Objective: This study aims to diagnose the systemic failures of Tehran's physical hazards management system. Complex metropolises like Tehran face fundamental challenges and structural inefficiencies in managing physical hazards, a reality tragically underscored by incidents like the collapse of the Plasco building. More than isolated events, such catastrophes are symptomatic of a broader systemic breakdown. This research argues for a critical shift from the traditional “management” paradigm to a modern “governance” approach for urban hazards. The novelty of this study lies in its integrated, systemic analytical framework, which examines these challenges not in isolation but as an interconnected “system of issues”. Method: Adopting an interpretivist and qualitative approach, this research utilizes systematic qualitative content analysis of key national documents, including the official national report on the Plasco incident and a parliamentary research center report, as well as relevant specialized academic articles. The analysis involved open coding, categorizing codes into organizing themes, and extracting global themes to construct the final “system of issues” framework. Results: The analysis reveals that the inefficiency of Tehran’s physical hazards management is a systemic dysfunction rooted in five key areas: 1) legal and legislative Issues (e.g., weak deterrence of laws); 2) institutional Issues (e.g., lack of a coordinating body and the income-safety paradox); 3) economic Issues (e.g., absence of financial institutions); 4) socio-technological Issues (e.g., a weak public safety culture); and 5) physical and technical Issues (e.g., environmental degradation). These issues form an intricate network, reinforcing and perpetuating one another. Conclusions: The study's main contribution is its systematic identification of the failures in physical hazards management and their underlying causes. It demonstrates that the traditional, hierarchical, and fragmented “hazards management” approach is no longer adequate for Tehran's current complexities. Moving beyond the vicious cycle of insecurity requires a fundamental paradigm shift to “physical hazards governance,” based on integration, network participation, transparency, and accountability principles. هدف: مدیریت مخاطرات کالبدی در کلانشهرهای پیچیده‌ای مانند تهران، با چالش‌های بنیادین و ناکارامدی‌های ساختاری مواجه است. حوادثی نظیر فروریزش ساختمان پلاسکو، بیش از آنکه رخدادی منفرد باشند، نمادی از شکست سیستمی هستند. هدف این پژوهش، آسیب‌شناسی نظام فعلی مدیریت مخاطرات کالبدی شهر تهران و تبیین ضرورت گذار از پارادایم سنتی «مدیریت» به پارادایم نوین «حکمرانی» است. نوآوری این پژوهش در به‌کارگیری یک چارچوب تحلیلی یکپارچه و سیستمی است که این چالش‌ها و دلایل پیدایش آنها را نه به‌صورت مجزا، بلکه به‌منزلۀ یک نظام مسائل درهم‌تنیده بررسی می‌کند. همچنین در این پژوهش، بر گذار پارادایمی از مدیریت به حکمرانی مخاطرات محیطی به‌مثابه راهکاری نوآورانه برای عبور از این چالش‌ها تأکید شده است. روش پژوهش: این پژوهش با رویکردی کیفی و با اتخاذ پارادایم تفسیرگرایی انجام گرفته است. برای دستیابی به فهمی عمیق از ریشه‌های ناکارامدی، از راهبرد تحلیل محتوای کیفی روی مجموعه‌ای از اسناد کلیدی ملی (شامل گزارش ملی پلاسکو و گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس) و مقاله‌های تخصصی مرتبط که با روش مرور نظام‌مند انتخاب شدند، استفاده شد. فرایند تحلیل شامل کدگذاری باز، دسته‌بندی کدها در قالب مضامین سازمان‌دهنده و در نهایت استخراج مضامین فراگیر به‌منزلۀ چارچوب نهایی «نظام مسائل» بود. یافته‌ها: تحلیل یافته‌ها نشان داد که ناکارامدی نظام مدیریت مخاطرات کالبدی، حاصل نوعی اختلال سیستمی است که در پنج حوزۀ اصلی قابل شناسایی است: ۱. مسائل تقنینی و حقوقی (مانند ضعف در بازدارندگی قوانین)؛ 2. مسائل نهادی (مانند ضعف نهاد هماهنگ‌کننده و پارادوکس درآمد- ایمنی)؛ ۳. مسائل اقتصادی (مانند خلأ حضور نهادهای مالی)؛ ۴. مسائل اجتماعی و فناورانه (مانند ضعف فرهنگ عمومی ایمنی)؛ 5. مسائل کالبدی و فنی (مانند فرسودگی محیطی). این مسائل به‌صورت شبکه‌ای درهم‌تنیده، یکدیگر را تقویت و بازتولید می‌کنند. نتیجه‌گیری: دستاورد اصلی این پژوهش، شناسایی آسیب‌های مدیریت مخاطرات کالبدی و دلایل پیدایش آنها با رویکرد سیستمی است که نشان می‌دهد رویکرد سنتی «مدیریت مخاطرات» مبتنی بر نگاه سلسله‌مراتبی و بخشی‌نگری، دیگر پاسخگوی پیچیدگی‌های امروز تهران نیست. برای خروج از چرخۀ باطل بازتولید ناایمنی، تغییر پارادایم بنیادین و گذار به رویکرد «حکمرانی مخاطرات کالبدی» که مبتنی بر اصول یکپارچگی، مشارکت شبکه‌ای، شفافیت و پاسخگویی است، ضرورتی راهبردی و انکارناپذیر محسوب می‌شود.

https://jhsci.ut.ac.ir/article_104201_2f57c205fe1a6162b8277825cf0521f5.pdf