انجمن مخاطره شناسی ایران مدیریت مخاطرات محیطی 2423-415X 12 4 2026 03 16 Optimal location of rescue bases on the Chalous road: a deep learning-based approach مکان‌یابی بهینه پایگاه‌های امداد و نجات در جاده چالوس: رویکردی مبتنی بر یادگیری عمیق 297 302 106362 10.22059/jhsci.2026.411833.922 FA بهاره سادات موسوی دکترای سیستم اطلاعات جغرافیایی و سنجش از دور، دانشکده جغرافیا، پردیس بین‌المللی کیش، دانشگاه تهران، ایران 0000-0002-6002-0383 میثم ارگانی عضو هیات علمی گروه سنجش از دور و GIS - دانشکده جغرافیا - دانشگاه تهران نجمه نیسانی سامانی عضو هیات علمی گروه سنجش از دور و GIS - دانشکده جغرافیا - دانشگاه تهران احمد سلطانی گروه سلامت در بلایا و فوریت‌ها، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی تهران، تهران، ایران محسن فروزنده سنجش از دور و سیستم های اطلاعات جغرافیایی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2025 11 22 Objective: Road accidents, especially on mountainous roads, pose significant traffic safety challenges that require accurate prediction and optimal management. In Iran, as a disaster-prone country, road accidents rank as the second-highest risk in terms of occurrence frequency, after earthquakes, highlighting the critical importance of road accidents as a significant risk factor. In this study, using data from the Red Crescent mission reports along with road, environmental, and traffic features, a deep learning transformer model was developed to identify accident-prone locations on the Chalous road corridor. This model extracted complex nonlinear patterns with considerable accuracy and predicted high-risk points categorized into three accident severity classes (fatal, injured, treated on site). Subsequently, using the Grey Wolf Optimizer algorithm, the optimal placement of rescue bases was performed to increase road coverage and reduce response time. Results showed that rescue coverage on the Chalous corridor increased from 22.77% to 86.91%, and average response time decreased from approximately 14 minutes 45 seconds to 8 minutes 22 seconds, representing a 64% improvement in coverage and a 43% reduction in reaction time, respectively. This study demonstrated that integrating real-world data, advanced deep learning models, and optimization algorithms provides an effective tool for improving rescue management, enhancing safety on high-traffic and high-risk corridors, and reducing injuries and fatalities. The findings can serve as a basis for designing intelligent crisis management systems and developing preventive programs in other regions of the country. تصادفات جاده‌ای، به‌ویژه در جاده‌های کوهستانی، از چالش‌های مهم ایمنی ترافیک محسوب می‌شوند که نیازمند پیش‌بینی دقیق و مدیریت بهینه هستند. در ایران به‌عنوان کشوری حادثه‌خیز، تصادفات جاده‌ای پس از زلزله در رتبه دوم از نظر فراوانی وقوع قرار دارند که این موضوع اهمیت بالای آن‌ها را به‌عنوان یکی از عوامل اصلی خطر نشان می‌دهد. در این پژوهش، با استفاده از داده‌های گزارش مأموریت‌های هلال‌احمر به‌همراه ویژگی‌های مرتبط با جاده، شرایط محیطی و ترافیکی، یک مدل یادگیری عمیق مبتنی بر ترنسفورمر برای شناسایی نقاط حادثه‌خیز در محور چالوس توسعه داده شد. این مدل توانست الگوهای پیچیده و غیرخطی را با دقت قابل‌توجهی استخراج کرده و نقاط پرخطر را در سه سطح شدت تصادف (فوتی، مصدوم و درمان سرپایی در محل) پیش‌بینی کند. در ادامه، با بهره‌گیری از الگوریتم بهینه‌سازی گرگ خاکستری (Grey Wolf Optimizer)، مکان‌یابی بهینه پایگاه‌های امداد و نجات به‌منظور افزایش پوشش جاده‌ای و کاهش زمان پاسخ انجام شد. نتایج نشان داد که پوشش امدادی در محور چالوس از ۲۲٫۷۷ درصد به ۸۶٫۹۱ درصد افزایش یافته و میانگین زمان پاسخ نیز از حدود ۱۴ دقیقه و ۴۵ ثانیه به ۸ دقیقه و ۲۲ ثانیه کاهش یافته است؛ که به‌ترتیب نشان‌دهنده ۶۴ درصد بهبود در پوشش و ۴۳ درصد کاهش در زمان واکنش است. این پژوهش نشان داد که تلفیق داده‌های واقعی، مدل‌های پیشرفته یادگیری عمیق و الگوریتم‌های بهینه‌سازی می‌تواند ابزاری مؤثر برای بهبود مدیریت امداد و نجات، ارتقای ایمنی در کریدورهای پرتردد و پرخطر، و کاهش تلفات و مصدومان باشد. یافته‌های این مطالعه می‌تواند مبنایی برای طراحی سیستم‌های هوشمند مدیریت بحران و تدوین برنامه‌های پیشگیرانه در سایر مناطق کشور قرار گیرد.

https://jhsci.ut.ac.ir/article_106362_1bc45faa424d4f84e81252acf42447e5.pdf

انجمن مخاطره شناسی ایران مدیریت مخاطرات محیطی 2423-415X 12 4 2026 03 16 Hazards of Lithium-ion Batteries in Urban and Residential Environments: A Global Analysis with Focus on Tehran City تأثیر مخاطرات باتری‌های لیتیوم-یون در محیط‌های شهری و مسکونی: تحلیل جهانی با تمرکز بر شهر تهران 303 316 106363 10.22059/jhsci.2026.409598.916 FA حمیدرضا حسنلو دکتری مدیریت آموزشی، واحد بابل، دانشگاه آزاد اسلامی‌، بابل، اﻳﺮان مهدی جاویدی فرد کارشناسی ارشد مدیریت ایمنی، بهداشت و محیط زیست (HSE)، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی‌، نجف‌آباد، اﻳﺮان غلامحسین علیم مروستی بورد تخصصی جراحی اتحادیۀ اروپا درگوش وحلق و بینی و سر و گردن، دانشگاه سگد، سگد، مجارستان Journal Article 2025 11 22 Objective: Lithium-ion batteries are widely utilized in electronic devices and electric vehicles due to their high energy density. However, this technology poses serious safety risks that can lead to catastrophic consequences in highly populated urban environments. This comprehensive study aims to assess these risks with a particular focus on the city of Tehran. Methodology: This descriptive-analytical study was conducted using a mixed-methods approach (quantitative and qualitative) over the period from Farvardin to Azar 1403 (March 2024 to December 2024). The primary statistical population for this study was the city of Tehran, with a population of 9.7 million people. For a comparative analysis, New York City (population 8.3 million) was selected as the international benchmark. Furthermore, both international and domestic databases, such as SID and Magiran, were utilized for searching relevant articles and theses. Findings: Results indicate that Tehran is approaching a potential public safety crisis. The convergence of extremely high population density (11,800 persons/km² in residential areas), restricted living spaces (25–40 m² per household), rapid adoption of electric vehicles (approximately 9 million motorcycles), and a complete absence of charging infrastructure (no public stations) has created a critical scenario concerning fire and environmental hazards. Conclusion: The results of this research indicate that the combination of high population density, limited residential space, the rapid proliferation of electric devices, and inadequate safety infrastructure has placed Tehran on the verge of a severe crisis concerning lithium-ion batteries. The novelty of this study lies in integrating indigenous risk analysis with international safety management models (using New York as a case study) and employing Cost-Benefit Analysis (CBA) to develop a localized, comprehensive battery safety management model. The CBA results demonstrated that an investment of 5,550 billion Tomans yields a 9 to 19-fold return, while interventions such as public education and secure charging stations can reduce fatalities and household incidents by up to 95% and 85%, respectively. These findings underscore the necessity of immediately implementing a three-phase program encompassing education, infrastructure development, and national standardization to mitigate hazards and enhance urban safety in Tehran. هدف: باتری‌های لیتیوم-یون به‌دلیل چگالی انرژی زیاد، به‌طور گسترده در دستگاه‌های الکترونیکی و وسایل نقلیۀ برقی استفاده می‌شوند. با این‌حال، این فناوری با خطرهای ایمنی زیادی همراه است که در محیط‌های شهری ممکن است عواقب فاجعه‌باری داشته باشد. هدف این پژوهش ارزیابی جامع مخاطرات این باتری‌ها با تمرکز ویژه بر شهر تهران است. روش: این پژوهش توصیفی= تحلیلی با رویکرد ترکیبی (کمّی و کیفی) در دامنۀ زمانی فروردین تا آذر 1403 انجام گرفت و جامعۀ آماری اصلی این پژوهش شهر تهران با جمعیت 7/9 میلیون نفر بوده است. برای مقایسۀ تطبیقی، شهر نیویورک (جمعیت 3/8 میلیون) به‌عنوان نمونۀ بین‌المللی انتخاب شد پایگاه‌های بین‌المللی و داخلی مانند سالنامۀ آماری توسعۀ شهری تهران، SID و Magiran برای جست‌وجوی مقالات و پایان‌نامه‌های مرتبط استفاده شدند. یافته‌ها: یافته‌های این پژوهش نشان داد که شهر تهران در آستانۀ یک بحران بالقوۀ ایمنی عمومی قرار دارد. ترکیب منحصربه‌فرد تراکم بسیار زیاد (11,800 نفر/کیلومتر مربع در مناطق مسکونی)، فضای مسکونی بسیار محدود (40-25 متر مربع)، رشد سریع تقاضا برای وسایل برقی (9 میلیون موتورسیکلت)، و نبود کامل زیرساخت (صفر ایستگاه شارژ عمومی)، وضعیت بحرانی و مخاطرات زیست‌محیطی ایجاد کرده است. نتیجه‌گیری: نتیجۀ این پژوهش نشان می‌دهد که ترکیب تراکم زیاد جمعیت، محدودیت فضاهای مسکونی، رشد سریع وسایل برقی و کمبود زیرساخت‌های ایمنی، تهران را در آستانۀ بحرانی جدی در حوزۀ باتری‌های لیتیوم-یون قرار داده است. نوآوری پژوهش در تلفیق تحلیل ریسک بومی با مدل‌های بین‌المللی مدیریت ایمنی (نمونۀ نیویورک) و استفاده از تحلیل هزینه– فایده (CBA) برای ارائۀ مدل بومی مدیریت جامع ایمنی باتری است. نتایج CBA نشان داد که سرمایه‌گذاری ۵,۵۵۰ میلیارد تومان، بازده ۹ تا ۱۹ برابری دارد و اقداماتی مانند آموزش عمومی و ایستگاه‌های شارژ ایمن می‌توانند به‌ترتیب تلفات و حوادث خانگی را تا ۹۵ و ۸۵ درصد کاهش دهند. این یافته‌ها ضرورت اجرای برنامۀ سه‌مرحله‌ای آموزش، توسعۀ زیرساخت و استانداردسازی ملی را برای کاهش مخاطرات و ارتقای ایمنی شهری در تهران برجسته می‌سازد.

https://jhsci.ut.ac.ir/article_106363_61c24ec5fdb7103fa2a3c196ed1583f9.pdf

انجمن مخاطره شناسی ایران مدیریت مخاطرات محیطی 2423-415X 12 4 2026 05 15 The effect of the UAV sprayer on the reduction of agricultural environmental hazards نقش پهپادسمپاش در کاهش مخاطرات زیست‌محیطی کشاورزی 317 331 107160 10.22059/jhsci.2026.412588.930 FA نیکروز باقری دانشیار پژوهشی، مؤسسۀ تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی. سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی. کرج. ایران Journal Article 2026 03 13 Conventional sprayers used for controlling pests, diseases, and weeds often lead to several challenges, including excessive water and pesticide consumption, low spraying efficacy, and significant risks to both humans and environment. In recent years, unmanned aerial vehicles (UAVs) sprayers has emerged as a promising alternative technology with considerable potential for improving spraying performance. Objectives: The main objective of this research was to evaluate the performance of a UAV sprayer and compare it with three conventional spraying systems: a tractor-mounted turbine sprayer, a tractor-mounted boom sprayer and a tractor-mounted lance sprayer. Method: Key parameters such as water and pesticide usage, spraying quality, water and pesticide loss, and crop damage were measured and compared for the four investigated sprayers. Findings: The results indicated that water and pesticide consumption in the turbine, boom and lance sprayers were 17, 16 and 25 times higher than that of the UAV sprayer, respectively. Among the tested systems, the boom sprayer had the highest field efficiency, while the UAV sprayer had the highest uniformity. Furthermore, the UAV sprayer demonstrated superior spraying efficacy compared to the other methods two weeks after application. In terms of environmental impact, The UAV sprayer had the lowest water and pesticide usage, and the lance sprayer had the highest. In fact, the UAV sprayer poses lower environmental hazards due to lower pest consumption. The boom and lance sprayers caused 3.85% and 4.45% crop damage, respectively. Conclusions: The findings suggest that UAV spraying technology can significantly reduce input use and environmental risks while maintaining or improving spraying performance. Therefore, the use of UAV sprayers is recommended, whereas the lance sprayer is not advised due to its comparatively higher environmental hazards. سمپاش‌های رایج برای مهار آفات، بیماری‌ها و علف‌های هرز دارای مشکلاتی مانند مصرف زیاد آب و سم هستند و مخاطرات زیادی برای سلامت انسان و محیط زیست به‌ وجود می‌آورند. در سال‌های اخیر، پهپاد سمپاش به‌عنوان روش نوین سمپاشی مطرح شده و قابلیت‌های خوبی را برای سمپاشی نشان داده است. اهداف: هدف از این پژوهش، ارزیابی پهپاد سمپاش از نظر آلودگی زیست‌محیطی و مقایسۀ آن با سه سمپاش رایج شامل سمپاش توربینی پشت‌تراکتوری، سمپاش بوم‌دار پشت‌تراکتوری و سمپاش لانس‌دار پشت تراکتوری است. روش: پارامترهایی مانند مقدار آب و سم مصرفی، کیفیت سمپاشی، مقدار هدررفت آب و سم، لنگی کار و تلفات محصول در روش‌های مختلف سمپاشی اندازه‌گیری و نتایج با هم مقایسه شد. یافته‌ها: مقدار محلول مصرفی سمپاش‌های توربینی، بوم‌دار و لانس‌دار به‌ترتیب 17، 16 و 25 برابر محلول مصرفی پهپاد سمپاش بود. سمپاش بوم‌دار بیشترین بازده مزرعه‌ای و پهپاد سمپاش بیشترین ضریب کیفیت پاشش را داشت. پهپاد سمپاش کمترین مقدار مصرف و تلفات سم و آب و سمپاش لانس‌دار بیشترین مقدار مصرف و تلفات سم و آب را داشت. سمپاش‌های بوم‌دار و لانس‌دار سبب لهیدگی محصول و آسیب 85/3 و 45/4 درصدی به سطح محصول شدند. نتیجه‌گیری: با توجه به نتایج به‌دست‌آمده، کاربرد پهپاد سمپاش به‌دلیل مصرف سم کمتر و آلودگی زیست‌محیطی کمتر برای سمپاشی توصیه شده و سمپاشی با سمپاش لانس‌دار به‌دلیل مصرف زیاد آب و سم و تلفات وارد بر محصول به هیچ‌وجه توصیه نمی‌شود.

https://jhsci.ut.ac.ir/article_107160_7601588b48a9ebe4e67fa3c24badab05.pdf

انجمن مخاطره شناسی ایران مدیریت مخاطرات محیطی 2423-415X 12 4 2026 05 15 Annual Economic Flood Risk Assessment in the Golestan Province برآورد خطرپذیری اقتصادی سیلاب در استان گلستان 333 349 107161 10.22059/jhsci.2026.412234.926 FA سارا معلمی گرجی گروه جغرافیای طبیعی، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران سید موسی حسینی گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران مجتبی یمانی گروه جغرافیای طبیعی، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران مهرنوش قدیمی گروه جغرافیای طبیعی، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2026 03 13 Objective: Expected Annual Damage (EAD) is a quantitative indicator widely used to assess flood risk and support flood management planning, land-use development, and safety enhancement in at-risk areas. Golestan Province, located in northern Iran, experiences recurrent flood events that result in significant economic losses. The objective of this study is to estimate EAD at the county level across Golestan Province. Method: To achieve this, historical flood data—including recorded economic damages and peak instantaneous discharge—were collected for the period from the 1989–1990 to the 2023–2024 water years. Return periods were estimated and frequency analysis of peak discharges was performed using EasyFit software. EAD values were then calculated by integrating the damage–probability curve for each county. Results: The results indicate that among the counties of Golestan Province, Galikesh County has the highest expected annual flood damage (8,553 million IRR), while Bandar Torkaman County has the lowest (251 million IRR). Conclutions: Further analysis shows that land-use change from forest to agriculture on steep slopes, along with the concentration of urban and rural settlements at sub-basin outlets, are key factors contributing to higher flood damages in Galikesh and Maraveh Tappeh compared to other counties. The findings of this study can support managerial decision-making, prioritization of risk-reduction investments, and the development of effective strategies to mitigate the economic impacts of flooding. برآورد خسارت مورد انتظار سالیانۀ سیلاب (Expected Annual Damage: EAD) یکی از شاخص‌های کمّی مؤثر برای سنجش ریسک این مخاطره است که می‌تواند در برنامه‌ریزی مدیریت سیلاب، توسعۀ سرزمین و ارتقای ایمنی مناطق در معرض خطر استفاده شود. استان گلستان یکی از استان‌های شمالی ایران است که به‌طور مستمر با مخاطرۀ سیلاب و خسارات اقتصادی ناشی از آن مواجه است. هدف این پژوهش، برآورد میزان EAD به تفکیک شهرستان‌های استان گلستان است. بدین منظور، از داده‌های تاریخی سیلاب شامل خسارات ثبت‌شده و دبی حداکثر لحظه‌ای طی دورۀ آماری سال آبی 1370-1369 تا ۱۴۰3-۱۴۰2 استفاده شد. پس از برآورد دورۀ بازگشت و انجام تحلیل فراوانی دبی‌های حداکثر لحظه‌ای با استفاده از نرم‌افزار EasyFit، میزان EAD از طریق انتگرال‌گیری از منحنی خسارت -احتمال برای هر شهرستان محاسبه شد. نتایج نشان داد که در میان شهرستان‌های استان گلستان، شهرستان گالیکش با خسارت مورد انتظار سالیانۀ ۸۵۵۳ میلیون ریال بیشترین و شهرستان بندر ترکمن با ۲۵۱ میلیون ریال کمترین مقدار EAD را به خود اختصاص داده‌اند. بررسی عوامل مؤثر نشان داد که تغییر کاربری اراضی جنگلی به کشاورزی در مناطق شیبدار و تمرکز سکونتگاه‌های شهری و روستایی در خروجی زیرحوضه‌ها از مهم‌ترین عوامل افزایش خسارت در شهرستان‌های گالیکش و مراوه‌تپه نسبت به شهرستان‌های دیگر بوده است. یافته‌های این پژوهش می‌تواند در تصمیم‌گیری‌های مدیریتی، اولویت‌بندی سرمایه‌گذاری‌های کاهش خطر و تدوین راهکارهای اجرایی برای کاهش پیامدهای اقتصادی سیلاب استفاده شود.

https://jhsci.ut.ac.ir/article_107161_75fb35ea1b9e4cfe207fb2e9803f4391.pdf

انجمن مخاطره شناسی ایران مدیریت مخاطرات محیطی 2423-415X 12 4 2026 05 26 Evaluation of the impact of tectonic activity on the morphometry drainage system the Alamut River basin, Qazvin ارزیابی تأثیر فعالیت تکتونیکی بر مورفومتری شبکۀ زهکشی در حوضۀ الموت‌رود، قزوین 351 366 107162 10.22059/jhsci.2026.411980.925 FA نیلوفر برخورداری دانشجوی دکتری گروه جغرافیای طبیعی، دانشکدۀ علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی شهرام بهرامی دانشیار گروه جغرافیای طبیعی، دانشکدۀ علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی محمدمهدی حسین زاده دانشیار گروه جغرافیای طبیعی، دانشکدۀ علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی محسن احتشامی معین‌آبادی دانشیار گروه حوضه‌های رسوبی، دانشکدۀ علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی Journal Article 2026 02 25 The Alamut River basin, located in the Central Alborz Mountains of northern Iran, lies within an active compressional tectonic regime and is strongly influenced by regional fault systems. This study aims to evaluate the level of tectonic activity and to clarify its role in controlling the drainage network pattern using quantitative geomorphic indices. The analysis was conducted on 23 sub-basins (9 on the left bank and 14 on the right bank) based an ALOS digital elevation model (12.5 m resolution), 1:100,000 geological maps, 1:25,000 topographic maps, and satellite imagery within a GIS environment. The applied geomorphic indices include the ratio of first-order streams to total streams (N₁/N), drainage density (Dd), first-order drainage density (Dd₁), drainage frequency (Df), mean stream spacing (SMD), percentage of basin asymmetry (PAF), and drainage basin orientation (DBO). The calculated indices were normalized and classified using the quartile method into four tectonic activity classes ranging from low to very high. The results reveal a spatially heterogeneous distribution of tectonic activity across the basin. Higher tectonic activity is concentrated in the eastern, southeastern, and northeastern sub-basins (notably R13, R12, R8, L9, and L2), whereas the central and western parts exhibit relatively lower activity levels. The spatial correspondence between high-activity zones and the Alamut and Taleghan fault systems indicates strong structural control over drainage development. Elevated values of morphometric indices in active sub-basins suggest ongoing uplift, structural tilting, and geomorphic rejuvenation. The findings confirm the efficiency of integrated quantitative morphometric analysis in identifying tectonically active zones in mountainous regions and provide a useful framework for tectonic geomorphology and hazard assessment in the Central Alborz. حوضۀ آبریز الموت‌رود در البرز مرکزی، به‌دلیل قرارگیری در پهنه‌ای فشاری و تأثیرپذیری از گسل‌های فعال منطقه، از منظر مورفوتکتونیکی دارای اهمیت ویژه‌ای است. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی تأثیر فعالیت تکتونیکی و تبیین نقش آن در مورفومتری شبکۀ زهکشی، بر پایۀ تحلیل کمّی شاخص‌های ژئومورفیک در ۲۳ زیرحوضه (۹ زیرحوضه در سمت چپ و ۱۴ زیرحوضه در سمت راست) رودخانۀ الموت‌رود انجام‌ گرفته است. داده‌های استفاده‌شده شامل مدل رقومی ارتفاع ALOS با قدرت تفکیک 5/12 متر، نقشه‌های زمین‌شناسی ۱:۱۰۰۰۰۰، نقشه‌های توپوگرافی ۱:۲۵۰۰۰ و تصاویر ماهواره‌ای بوده و تحلیل‌ها در محیط GIS صورت گرفته است. شاخص‌های به‌کاررفته شامل نسبت تعداد آبراهه‌های مرتبۀ اول به مجموع آبراهه‌ها (N₁/N)، تراکم زهکشی (Dd)، تراکم زهکشی آبراهۀ درجه یک (Dd₁)، فرکانس زهکشی (Df)، شاخص سینوزیتۀ آبراهۀ اصلی (SMD)، درصد عدم تقارن حوضه (PAF) و تمایل حوضۀ زهکشی (DBO) است. به‌منظور تلفیق نتایج، مقادیر شاخص‌ها نرمال‌سازی‌ شده و با روش طبقه‌بندی چارکی در چهار طبقۀ فعالیت (کم تا خیلی زیاد) پهنه‌بندی شد. نتایج نشان می‌دهد که فعالیت تکتونیکی در بخش‌های شرقی، جنوب شرقی و شمال شرقی حوضه (به‌ویژه زیرحوضه‌های R13، R12، R8، L9 و L2) تمرکز بیشتری دارد، درحالی‌ که زیرحوضه‌های مرکزی و غربی از ثبات نسبی برخوردارند. همبستگی مکانی پهنه‌های فعال با امتداد گسل‌های الموت و طالقان بیانگر کنترل ساختاری قوی بر شبکۀ زهکشی است. این الگوی ناهمگن فضایی نشان‌دهندۀ عملکرد متفاوت بلوک‌های گسلی و تمرکز دگرشکلی فعال در بخش‌های پیرامونی حوضه است. نتایج پژوهش حاضر کارایی شاخص‌های مورفومتریک و رویکرد تلفیقی کمی را در شناسایی زون‌های فعال تکتونیکی در پهنه‌های کوهزایی فعال تأیید می‌کند.

https://jhsci.ut.ac.ir/article_107162_d8093c356d55e030943b56509c9724a8.pdf

انجمن مخاطره شناسی ایران مدیریت مخاطرات محیطی 2423-415X 12 4 2026 05 20 Environmental Risk and Impact Assessment of Inter-Basin Water Transfer (IBWT): A PRISMA-Based Systematic ارزیابی مخاطرات و پیامدهای محیط ‌زیستی انتقال آب بین‌حوضه‌ای (IBWT): مرور نظام‌مند مبتنی بر چارچوب PRISMA 367 382 107221 10.22059/jhsci.2026.412856.931 FA الهام قاسمی زیارانی دانشجوی دورۀ دکتری، علوم و مهندسی محیط زیست، گروه برنامه‌ریزی و طراحی محیط، پژوهشکدۀ علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران رومینا سیاح‌نیا دانشیار گروه برنامه ریزی و طراحی محیط، پژوهشکدۀ علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران شهیندخت برق جلوه دانشیار گروه برنامه‌ریزی و طراحی محیط، پژوهشکدۀ علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article 2025 05 17 Objective: This research aims to systematically analyze the environmental, social, and economic risks and consequences arising from Inter-Basin Water Transfer (IBWT). Its novelty lies in presenting the first PRISMA-based systematic review that simultaneously covers three dimensions: hazards, evaluation criteria, and compensatory measures on a global scale. Despite the widespread use of these projects to compensate for water scarcity, concerns about ecological risks and disruption of basin functions highlight the necessity of this study. Method: This is a PRISMA-based systematic review, searching reputable databases (Scopus, WoS, ScienceDirect, etc.) from 1980 to 2024. Inclusion criteria: peer-reviewed studies related to IBWT. Exclusion criteria: purely engineering studies and informal reports. From 1,478 initial studies, after screening, 84 credible sources were analyzed. Results: In developing countries, rapid urban and industrial growth is the main driver of IBWT, while in developed countries, climatic stress is the primary driver. The novel output of this study has three axes: (1) a coherent classification of IBWT consequences in source, destination, and transfer routes (for the first time in a systematic review); (2) the integration of seven axes of mitigation strategies into an operational framework; and (3) identification of the structural weakness of evaluation criteria (lack of precise and enforceable guidelines). In addition to benefits such as ecosystem restoration, land subsidence reduction, and water security enhancement, IBWT is associated with negative consequences including reduced environmental flow, soil salinization, transfer of pollution and diseases, widespread animal mortality, and environmental disasters. The integrated framework presented in this study can serve as a basis for future evaluations and sustainable IBWT policymaking. Conclusions:Sustainable implementation of IBWT requires risk assessment, transparent governance, compensation for damages, and long-term monitoring. Due to the diverse geographical coverage of the sources (America, Europe, Asia, Africa, Australia), the integrated framework of this study is generalizable to other regions, but its application requires adaptation to local conditions. "Transparent governance and compensation for damages" are more important in developing countries, while "long-term monitoring and risk assessment" are more important in developed countries. هدف: این پژوهش با هدف تحلیل نظام‌مند مخاطرات و پیامدهای محیط زیستی، اجتماعی و اقتصادی انتقال آب بین‌حوضه‌ای (IBWT) انجام گرفت. نوآوری پژوهش ارائۀ اولین مرور نظام‌مند مبتنی بر PRISMA با پوشش همزمان سه بُعد مخاطرات، معیارهای ارزیابی و راهکارهای جبرانی در مقیاس جهانی است. با وجود استفادۀ گسترده از این طرح‌ها برای جبران کمبود آب، نگرانی‌ها دربارۀ ریسک‌های اکولوژیکی و اختلال در کارکرد حوضه‌ها، ضرورت این پژوهش را برجسته می‌سازد. روش پژوهش: مرور نظام‌مند بر اساس PRISMA با جست‌وجو در پایگاه‌های معتبر (Scopus, WoS, ScienceDirect و...) در دامنۀ زمانی ۱۹۸۰ تا ۲۰۲۴. معیارهای ورود: مطالعات علمی داوری‌شدۀ مرتبط با IBWT. معیارهای خروج: مطالعات صرفاً مهندسی و گزارش‌های غیررسمی. از ۱۴۷۸ مطالعۀ اولیه، پس از غربالگری، ۸۴ منبع معتبر تحلیل شد. یافته‌ها: در کشورهای در حال توسعه، رشد سریع شهری و صنعتی محرک اصلی IBWT و در کشورهای توسعه‌یافته، تنش اقلیمی محرک اصلی است. خروجی جدید این پژوهش سه محور دارد: ۱. طبقه‌بندی منسجم پیامدهای IBWT در مبدأ، مقصد و مسیر (برای اولین بار در یک مرور نظام‌مند)؛ ۲. تلفیق هفت محور راهکارهای مقابله‌ای در یک چارچوب عملیاتی؛ ۳. شناسایی ضعف ساختاری معیارهای ارزیابی (نبود دستورالعمل‌های دقیق و قابل اجرا). IBWT افزون‌بر مزایایی مانند احیا و تثبیت اکوسیستم‌ها و کاهش فرونشست، با پیامدهای منفی همچون کاهش جریان محیط زیستی، شور شدن خاک، انتقال آلودگی و بیماری‌ها، مرگ‌ومیر گستردۀ جانوران و فجایع محیط زیستی همراه است. چارچوب تلفیقی ارائه‌شده در این پژوهش می‌تواند مبنایی برای ارزیابی‌های آینده و سیاستگذاری پایدار IBWT قرار گیرد. نتیجه‌گیری: اجرای پایدار IBWT مستلزم ارزیابی ریسک، حکمرانی شفاف، جبران خسارت و پایش بلندمدت است. چارچوب تلفیقی این پژوهش به‌دلیل پوشش جغرافیایی متنوع منابع (آمریکا، اروپا، آسیا، آفریقا، استرالیا) تعمیم‌پذیر به مناطق دیگر است، اما اعمال آن نیازمند تطبیق با شرایط بومی هر منطقه است. در کشورهای در حال توسعه «حکمرانی شفاف و جبران خسارت» و در کشورهای توسعه‌یافته «پایش بلندمدت و ارزیابی ریسک» اهمیت بیشتری دارد.

https://jhsci.ut.ac.ir/article_107221_8087af360c42771666180cf058034a62.pdf