انجمن مخاطره شناسی ایرانمدیریت مخاطرات محیطی2423-415X13120260620A comparative assessment of multi-criteria decision-making methods for prioritizing urban flood hazard potential based on geomorphometric parametersA comparative assessment of multi-criteria decision-making methods for prioritizing urban flood hazard potential based on geomorphometric parameters11910759910.22059/jhsci.2026.413162.934FAنادیاحاجی حسنیM.Sc. in Environmental Hazards, Faculty of Geography, University of Tehran, Tehan, IranمهرنوشقدیمیAssociate Professor, Department of Physical Geography, Faculty of Geography, University of Tehran, Tehran, IranابراهیممقیمیAssociate Professor, Department of Physical Geography, Faculty of Geography, University of Tehran, Tehran, IranآرشملکیانDepartment of Watershed Science, Faculty of Natural Resources, University of Tehran, Karaj, IranJournal Article20260402<strong>Objective:</strong> Prioritizing sub-watersheds is a key component of watershed management, particularly in regions prone to hydrological extremes. This study investigates the influence of morphometric characteristics on flood hazard assessment in the Kan watershed, located in northwest Iran.<br /><strong>Methodology:</strong> To achieve this, the weights of morphometric parameters were determined using three different weighting approaches, and ArcGIS 10.2 was employed to derive 17 morphometric indices for flash-flood modeling. Subsequently, multi-criteria decision-making (MCDM) models were applied to rank the sub-watersheds based on their flood-generating potential.<br /><strong>Findings:</strong> The Analytical Hierarchy Process (AHP) identified the Imamzadeh Davood, Talun, and Sangan sub-watersheds as the highest-priority zones with scores of 0.74, 0.50, and 0.41, respectively. Using the Analytic Network Process (ANP), the highest rankings were assigned to Imamzadeh Davood (0.97), Talun (0.51), and Doab (0.48). The Shannon Entropy method similarly ranked Imamzadeh Davood, Talun, and Rendan as the top three sub-watersheds with scores of 0.97, 0.68, and 0.52. Imamzadeh Davood and Talun consistently appeared as high-priority areas across all methods. Validation using the HEC-HMS hydrological model and statistical analyses confirmed the reliability of the MCDM techniques, with TOPSIS, ANP, and Shannon Entropy emerging as the most robust approaches.<br /><strong>Conclusion:</strong> Overall, the findings demonstrate that integrating morphometric analysis with MCDM frameworks provides an effective and practical tool for flood hazard prioritization and watershed management in arid and semi-arid regions.<strong>Objective:</strong> Prioritizing sub-watersheds is a key component of watershed management, particularly in regions prone to hydrological extremes. This study investigates the influence of morphometric characteristics on flood hazard assessment in the Kan watershed, located in northwest Iran.<br /><strong>Methodology:</strong> To achieve this, the weights of morphometric parameters were determined using three different weighting approaches, and ArcGIS 10.2 was employed to derive 17 morphometric indices for flash-flood modeling. Subsequently, multi-criteria decision-making (MCDM) models were applied to rank the sub-watersheds based on their flood-generating potential.<br /><strong>Findings:</strong> The Analytical Hierarchy Process (AHP) identified the Imamzadeh Davood, Talun, and Sangan sub-watersheds as the highest-priority zones with scores of 0.74, 0.50, and 0.41, respectively. Using the Analytic Network Process (ANP), the highest rankings were assigned to Imamzadeh Davood (0.97), Talun (0.51), and Doab (0.48). The Shannon Entropy method similarly ranked Imamzadeh Davood, Talun, and Rendan as the top three sub-watersheds with scores of 0.97, 0.68, and 0.52. Imamzadeh Davood and Talun consistently appeared as high-priority areas across all methods. Validation using the HEC-HMS hydrological model and statistical analyses confirmed the reliability of the MCDM techniques, with TOPSIS, ANP, and Shannon Entropy emerging as the most robust approaches.<br /><strong>Conclusion:</strong> Overall, the findings demonstrate that integrating morphometric analysis with MCDM frameworks provides an effective and practical tool for flood hazard prioritization and watershed management in arid and semi-arid regions.https://jhsci.ut.ac.ir/article_107599_0dba4a619e4766f6db6832916ab26f7d.pdfانجمن مخاطره شناسی ایرانمدیریت مخاطرات محیطی2423-415X13120260620Automatic and Fast Flood Monitoring Using Remote Sensing Data and the GEE System (Study Area: Abdollah Abad Watershed, Semnan Province)پایش خودکار و سریع سیلاب با استفاده از دادههای سنجش از دور و سامانۀ GEE (منطقۀ پژوهش: حوضۀ عبداللهآباد استان سمنان)213610760010.22059/jhsci.2026.412893.932FAپیمانپیمانخواهدانشجوی دکتری سنجش از دور و GIS، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، ایرانمیثمارگانیدانشیار گروه سنجش از دور و GIS، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، ایرانسعیدحمزهدانشیار گروه سنجش از دور و GIS، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، ایرانJournal Article20260417<strong>Objective:</strong> This study investigates the automated and rapid monitoring of floods using remote sensing data and the Google Earth Engine (GEE) system in the Abdullah Abad watershed, Semnan Province. The aim of this study is to develop an efficient and automated method for identifying and monitoring floods in the shortest possible time using satellite data and rapid processing within the GEE platform.
<strong>Methodology:</strong> This research was conducted using time-series data from Sentinel-1 and Landsat-8 satellites, along with other auxiliary datasets, within the GEE system. To monitor floods, the physiographic characteristics of the watershed were first examined, and the hydrological soil groups of the region were extracted to analyze the relationship between geological features and flood occurrence. Subsequently, an interactive web-based user interface was developed within the Earth Engine Apps platform, which automatically identifies and displays flood-affected areas. This interface, by integrating radar and optical data, detects water surface changes and classifies flood probability into three levels: low, medium, and high.
<strong>Findings:</strong> The results demonstrated that the developed method can accurately identify flood-affected areas. Comparing flood monitoring maps with hydrological soil group maps confirmed a direct correlation between soil permeability and flood intensity. Areas with low permeability exhibited the highest likelihood of flooding, with flood-affected regions mainly located upstream of Abdullahabad village. Additionally, the low-slope plains in the region provided favorable conditions for flood expansion.
<strong>Conclusion:</strong> This study revealed that the use of satellite imagery and automated processing in online systems can serve as an efficient tool for rapid flood monitoring and crisis management. The proposed method enables timely access to critical information for planning preventive measures and emergency response actions.<strong>هدف: </strong>این پژوهش به بررسی پایش خودکار و سریع سیلاب با استفاده از دادههای سنجش از دور و سامانۀ Google Earth Engine (GEE) در حوضۀ عبداللهآباد استان سمنان پرداخته است. هدف این پژوهش، توسعۀ یک روش کارآمد و خودکار جهت شناسایی و پایش سیلابهای رخداده در کمترین زمان ممکن، با استفاده از دادههای ماهوارهای و پردازش سریع در بستر GEE است.
<strong>روش</strong><strong> </strong><strong>پژوهش: </strong>این پژوهش با استفاده از دادههای سری زمانی ماهوارههای سنتینل-1 و لندست-8 و بقیۀ دادههای کمکی، در بستر سامانۀ GEE انجام گرفت. برای پایش سیلاب، ابتدا ویژگیهای فیزیوگرافی حوضه بررسی و گروههای هیدرولوژیکی خاک منطقه استخراج شد تا ارتباط میان ویژگیهای زمینشناسی و وقوع سیلاب تحلیل شود. سپس یک رابط کاربری تعاملی تحت وب در بستر Earth Engine Apps طراحی شد که بهصورت خودکار مناطق سیلزده را شناسایی میکند و نمایش میدهد. این رابط کاربری با ترکیب دادههای راداری و اپتیکی، تغییرات سطح آب را تشخیص میدهد و میزان احتمال وقوع سیلاب را در سه سطح کم، متوسط و زیاد طبقهبندی میکند.
<strong>یافتهها: </strong>نتایج نشان داد که روش توسعهیافته میتواند با دقتی مناسب و پذیرفتنی مناطق تحت تأثیر سیل را شناسایی کند. مقایسۀ نقشههای پایش سیلاب با نقشۀ گروههای هیدرولوژیکی خاک، ارتباط مستقیم میان نفوذپذیری خاک و شدت وقوع سیلاب را تأیید میکند. مناطقی با نفوذپذیری کم بیشترین احتمال وقوع سیلاب را دارند و مناطق سیلزده بیشتر در بالادست روستای عبداللهآباد قرار گرفتهاند. همچنین، دشتهای کمشیب منطقه شرایط مناسبی برای گسترش سیلاب فراهم کردهاند.
<strong>نتیجهگیری: </strong>این پژوهش نشان داد که استفاده از تصاویر ماهوارهای و پردازش خودکار آنها در سامانههای آنلاین میتواند ابزاری کارآمد برای پایش سریع سیلاب و مدیریت بحران باشد. روش ارائهشده امکان دسترسی به اطلاعات بهموقع را برای برنامهریزی اقدامات پیشگیرانه و واکنش اضطراری فراهم میآورد.https://jhsci.ut.ac.ir/article_107600_3a577ea300b63ebf3e711e8c4058baa7.pdfانجمن مخاطره شناسی ایرانمدیریت مخاطرات محیطی2423-415X13120260711Urban Flood Hazard Assessment and Zoning Using Fuzzy Analytic Hierarchy Process (FAHP) Case Study: Noorabad City, Lorestan Provinceارزیابی و پهنهبندی خطر سیلاب شهری با استفاده از فرایند تحلیل سلسلهمراتبی فازی (FAHP) مطالعۀ موردی: شهر نورآباد، استان لرستان375210780210.22059/jhsci.2026.416189.940FAرسولنادری فردانشکدۀ منابع طبیعی، دانشگاه کردستانممندسالاریاستادیار گروه ژئومورفولوژی، دانشکدۀ منابع طبیعی، دانشگاه کردستانهاشمحسینیدانشجوی دکتری ژئومورفولوژی، گروه ژئومورفولوژی، دانشگاه خوارزمیJournal Article20260609Today, the world is exposed to unprecedented natural hazards, and floods are one of the most important of them, which, given the spatial extent of their occurrence, have the potential to become hazards with a high level of vulnerability. Therefore, one of the significant issues with the risk assessment approach is urban floods, which needs to be examined from a systemic perspective in urban areas. Accordingly, the present study assessed and zoned flood risk in the urban area of Noorabad. In this regard, the research process was a combination of steps including determining the study area, identifying effective criteria in urban flooding including slope, slope direction, elevation, distance from the river, land use, lithology, precipitation, and slope curvature, weighting and prioritizing the floodplains based on their impact on the research problem, fuzzing the information layers based on fuzzy functions, and finally preparing a flood risk potential zoning map based on the FAHP model, and finally validating the model and field evidence. The results of the research showed that each criterion with its related sub-criteria played a role in the flood risk process in Noorabad to varying degrees, and among them, the criterion of distance from the river with a coefficient of 0.219 played the greatest role in flood risk. The final results from the zoning map showed that the majority of the study area, equivalent to 38%, is located in areas with high and very high potential for flood risk. Therefore, a significant part of the urban area of Noorabad has the potential for flood risk, and these flood zones are significant in the river areas and adjacent to rivers throughout the city. The more complementary results of this study showed that apart from the areas mentioned above, due to the cumulative role of effective parameters, especially topographic and physiographic conditions, a significant part of Noorabad city has medium to high flooding potential. Therefore, the present study serves as a database and in the process of completing data from previous studies regarding flood risk potential and identifying flood-prone areas in the urban area of Noorabad, and is useful for urban managers.امروزه جهان در معرض مخاطرات بیسابقۀ طبیعی قرار دارد و سیل یکی از مهمترین آنهاست که با توجه به پهنۀ مکانی عملکرد، قابلیت تبدیل به مخاطراتی با آسیبپذیری زیاد جانی و مالی را دارد. بنابراین یکی از مسائل مهم با رویکرد مخاطرهشناسی، سیلابهای شهری است که بررسی آن با دید سیستمی در پهنههای شهری ضرورت دارد. بر این اساس، پژوهش حاضر به ارزیابی خطر سیلاب و پهنهبندی آن در پهنۀ شهری نورآباد پرداخته است. در این زمینه فرایند پژوهش ترکیبی از مراحل شامل تعیین پهنۀ مطالعاتی، شناسایی معیارهای مؤثر در سیلاب شهری شامل شیب، جهت شیب، ارتفاع، فاصله از رودخانه، کاربری اراضی، لیتولوژی، بارش و انحنای شیب، وزندهی و اولویتبندی معیارها بر اساس حد تأثیر آنها در مسئلۀ پژوهش، فازیسازی لایههای اطلاعاتی بر مبنای توابع فازی و در نهایت تهیۀ نقشۀ پهنهبندی پتانسیل خطر سیلاب بر مبنای مدل FAHP و در نهایت اعتبارسنجی مدل و شواهدسنجی میدانی بود. نتایج پژوهش نشان داد که هر معیار با زیرمعیارهای مربوط به خود، با درجات متفاوتی در فرایند خطر سیلاب در نورآباد نقش دارد و در این بین، معیار فاصله از رودخانه با ضریب 219/0 بیشترین نقش و معیار شیب با ضریب 069/0 کمترین نقش را در مخاطره سیلاب دارند. نتایج تکمیلی حاصل از نقشۀ پهنهبندی نشان داد که بخش غالب محدودۀ مطالعاتی معادل 38 درصد در محدودۀ با پتانسیل زیاد و خیلی زیاد به لحاظ خطر سیلاب قرار دارد. بنابراین بخش بزرگی از پهنۀ شهری نورآباد، پتانسیل خطر سیلاب را دارد که این پهنههای سیلگیر در سطح مناطق پیراجریانی و مجاور رودخانهها در سطح شهر چشمگیر است. نتایج تکمیلیتر این پژوهش نشان داد که جدا از مناطق یادشده در بالا، متأثر از نقش تجمیعی پارامترهای مؤثر و بهویژه شرایط توپوگرافیک و نیز فیزیوگرافیک، بخش بزرگی از شهر نورآباد همچون مناطق شمالی، مرکزی و جنوب شرقی پتانسیل سیلگیری متوسط به زیاد را دارند. بنابراین پژوهش حاضر، یک پایگاه اطلاعاتی و در مسیر تکمیل دادههای حاصل از پژوهشهای قبلی در زمینۀ پتانسیل خطر سیلاب و شناسایی پهنههای سیلگیر در پهنۀ شهری نورآباد است و بهعنوان یک سند محیطی در راستای شناخت حریم ممنوعه، مشروط و مجاز مجاری جریانی و اعمال سیاستهای مرتبط با آن برای مدیران شهری کارایی دارد.https://jhsci.ut.ac.ir/article_107802_fb1cb12d4e85dc0448dc0b0599b7c599.pdfانجمن مخاطره شناسی ایرانمدیریت مخاطرات محیطی2423-415X13120260711Spatial and temporal variation in b-value and z-value of magnitude-frequency earthquake distribution in Urmia region, North-West part of Iranتغییرات مکانی و زمانی مقدار b و مقدار Z در توزیع فراوانی– بزرگی زمینلرزهها در منطقۀ ارومیه، شمال غرب ایران536610780310.22059/jhsci.2026.416318.943FAعذراشریفیگروه ژئوفیزیک گرایش زلزلهشناسی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال، تهران، ایرانآرزودرستیانگروه ژئوفیزیک گرایش زلزلهشناسی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال، تهران، ایرانمهدیزارعپژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، تهران، ایرانمجیدمعهودپژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، تهران، ایرانسهیلابوذریگروه ژئوفیزیک گرایش زلزلهشناسی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال، تهران، ایرانJournal Article20260610This study aims to quantify seismicity parameters and characterize the spatiotemporal evolution of earthquake activity in Northwestern Iran (35°–39° N, 44°–47° E), a region of significant seismotectonic importance due to its active fault systems. Utilizing the Iranian Seismological Center (IRSC) catalog for the period 2006–2025, we determined the magnitude of completeness (Mc=1.9) and calculated the b-value using the Gutenberg–Richter relationship. Furthermore, Z-value statistical mapping was employed to identify anomalies in seismic activity rates. The analysis yielded a b-value of 0.79±0.01, suggesting a relatively higher probability of large-magnitude seismic events in the region. Spatiotemporal assessment revealed that sectors surrounding Lake Urmia, particularly the western and southern margins, exhibit positive Z-values, indicating seismic quiescence and potential stress accumulation. Conversely, regions intersecting major fault systems, such as the Tabriz and Sofian faults, demonstrate negative Z-values, reflecting persistent seismic activity. Additionally, the analysis of seismic energy release from 2006 to January 2025 identifies the 2012 East Azerbaijan earthquake (Mw=6.5) as the most significant seismic event of this period. The observed seismic quiescence surrounding Lake Urmia, coupled with localized stress accumulation indicators, highlights a heightened potential for future seismic ruptures. These findings provide critical evidence for refining seismic hazard assessments and developing more accurate regional earthquake forecasting models in Northwestern Iran.این پژوهش با هدف کمّیسازی پارامترهای لرزهخیزی و تبیین تحول زمانی– مکانی فعالیت زمینلرزهها در شمال غرب ایران، در محدودۀ 35 درجه تا 39 درجۀ عرض شمالی و 44 درجه تا 47 درجۀ طول شرقی انجام گرفت؛ منطقهای که بهدلیل وجود سامانههای گسلی فعال، از نظر مخاطرات لرزهای اهمیت زیادی دارد. با استفاده از کاتالوگ مرکز لرزهنگاری ایران (IRSC) در دامنۀ زمانی 2006 تا 2025، مقدار بزرگی کامل بودن کاتالوگ (9/1Mc=) محاسبه شد و مقدار b-value بر اساس رابطۀ گوتنبرگ–ریشتر به دست آمد. همچنین برای شناسایی ناهنجاریهای نرخ لرزهخیزی، از تحلیل آماری Z-value استفاده شد. تحلیلها نشان داد که مقدار b-value برابر با 79/0±01/0 است که بیانگر احتمال بهنسبت بیشتر رخداد زمینلرزههای بزرگ در منطقه است. ارزیابی زمانی– مکانی نشان داد که نواحی پیرامون دریاچۀ ارومیه، بهویژه حاشیههای غربی و جنوبی، دارای مقادیر مثبت Z-value هستند که نشاندهندۀ سکون لرزهای و احتمال تجمع تنش است. در مقابل، نواحی منطبق بر گسلهای اصلی مانند گسل تبریز و صوفیان، مقادیر منفی Z-value و فعالیت لرزهای پایدار را نشان میدهند. افزونبر این، تحلیل آزادسازی انرژی لرزهای در دورۀ 2006 تا ژانویۀ 2025 نشان داد که زمینلرزۀ آذربایجان شرقی در سال 2012 با بزرگای 5/6 =Mw، مهمترین رویداد لرزهای این بازه بوده است. سکون لرزهای مشاهدهشده در پیرامون دریاچۀ ارومیه، همراه با شاخصهای موضعی تجمع تنش، نشاندهندۀ پتانسیل زیاد رخداد شکستهای لرزهای در آینده است. یافتههای این پژوهش میتواند در بهبود ارزیابی مخاطرات لرزهای و توسعۀ مدلهای دقیقتر پیشبینی زمینلرزه در شمال غرب ایران مؤثر باشد.https://jhsci.ut.ac.ir/article_107803_a8ff3779b29c55b5e0c1db4bc6476fcf.pdfانجمن مخاطره شناسی ایرانمدیریت مخاطرات محیطی2423-415X13120260711The Role of Structural Controls in the Formation and Development of Dolines: )A Case Study of the Noakoh Anticline, Kermanshah Province, Iran(نقش کنترلهای ساختاری در شکلگیری و توسعهی دولینها (مطالعۀ موردی: تاقدیس نواکوه، استان کرمانشاه)678010787510.22059/jhsci.2026.416040.941FAآرزوچراغیگروه جغرافیای طبیعی، دانشکدۀ علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایرانشهرامبهرامیگروه جغرافیای طبیعی، دانشکدة علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایرانسمیهخالقیگروه جغرافیای طبیعی، دانشکدۀ علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایرانکاظمنصرتیگروه جغرافیای طبیعی، دانشکدۀ علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایرانJournal Article20260607Geological structures such as faults, fractures, and other tectonic lineaments are among the key factors controlling the formation and development of dolines. These structures enhance permeability and intensify dissolution processes in carbonate rocks. The Novakoh anticline is located in the Folded Zagros Belt, Kermanshah Province, which is influenced by the convergence of the Turan and Arabian platforms and is mainly composed of the Asmari-Shahbazan limestone unit. The present study investigates the influence of tectonic structures and topographic slope on the formation and morphometric characteristics of dolines in this area. A total of 36 dolines were analyzed using drone-based mapping, and the parameters of area, depth, elongation ratio, and orientation angle were calculated for each doline. Dolines were divided into two groups based on axis orientation: the first group trends northeast–southwest (52.7%), and the second group trends northwest–southeast (36.1%). Dominant elongation trend of dolines (NE–SW) is closely corresponds to the main trend of lineaments of Noakoh anticline (NE-SW). Comparative analysis indicates that the dolines in the first group have higher mean area (5825 m²), depth (6.91 m), and elongation coefficient (1.69) than those in the second group. In addition, rose diagram analysis revealed that the orientations of lineaments, doline axes, the topographic slopes surrounding the dolines, are predominantly northeast–southwest, indicating the effects of fold axis, fractures orientation and topographic slopes on their formation and morphology.ساختارهای زمینشناسی مانند گسلها، شکستگیها و دیگر خطوارههای تکتونیکی، از عوامل اساسی در شکلگیری و گسترش دولینها محسوب میشوند. این ساختارها با افزایش نفوذپذیری، موجب تشدید فرایندهای انحلالی در سنگهای کربناته میشوند. تاقدیس نواکوه در زون چینخوردۀ زاگرس (استان کرمانشاه) واقع شده است که تحت تأثیر همگرایی پلتفرمهای توران و عربستان قرار دارد و اغلب از واحدهای آهک آسماری- شهبازان تشکیل شده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر ساختارهای تکتونیکی و شیب توپوگرافی بر ایجاد دولینها و ویژگیهای مورفومتری آنها، به تحلیل ۳۶ دولین در این منطقه پرداخته است. دادههای مورد استفاده از نقشهبرداری پهپادی استخراج شده و پارامترهای مساحت، عمق، نسبت کشیدگی و زاویۀ جهتگیری برای هر یک محاسبه شد. یافتهها نشان میدهد که دولینها بر اساس جهتگیری محور به دو گروه تقسیم میشوند: گروه اول با روند شمال شرق- جنوب غرب (7/52 درصد) و گروه دوم با روند شمال غرب- جنوب شرق (1/36 درصد). روند غالب کشیدگی دولینها (شمال شرق- جنوب غرب) با روند غالب خطوارههای تاقدیس نواکوه (شمال شرق- جنوب غرب) همراستاست. نتایج حاکی از آن است که دولینهای گروه نخست از نظر میانگین مساحت (5825 متر مربع)، عمق (91/6 متر) و ضریب کشیدگی (69/1)، مقادیر بیشتری نسبت به گروه دوم دارند. همچنین تحلیل رزدیاگرامها نشان داد که جهتگیری خطوارهها، محور دولینها و شیب توپوگرافی اطراف دولینها، اغلب دارای روند شمال شرق- جنوب غرب هستند که بیانگر تأثیر محور چین، جهت شکستگیها و شیب توپوگرافی بر تشکیل و فرم آنهاست.https://jhsci.ut.ac.ir/article_107875_1242d90d8847bca5748eaa9cc42d9218.pdfانجمن مخاطره شناسی ایرانمدیریت مخاطرات محیطی2423-415X13120260711Compensation Mechanisms for Damages Resulting from Environmental Crimes in Iranian Law with Emphasis on International Environmental Instrumentsسازوکارهای جبران خسارت ناشی از جرایم زیستمحیطی در حقوق ایران با تأکید بر اسناد بینالمللی محیط زیست819410791510.22059/jhsci.2026.412248.927FAعباسشیریدانشیار دانشکدة حقوق و علوم سیاسى، دانشگاه تهرانJournal Article20260316Environmental crimes are considered among the most complex forms of contemporary criminality, which, due to the extensive scope of their impacts, the gradual nature of their consequences, the multiplicity of victims, the difficulty in establishing causal relationships, and sometimes the transboundary nature of damages, have created significant challenges in the field of liability and compensation. These crimes, in addition to causing economic and environmental damages, also affect public health, social security, and the rights of future generations. Therefore, traditional models of civil and criminal liability alone are not capable of fully addressing the various dimensions of these harms, and the development of comprehensive and multi-level compensation mechanisms appears to be necessary. The present study aims to examine the mechanisms for compensation of damages resulting from environmental crimes in the Iranian legal system and to evaluate their capacities in light of international environmental instruments. This research is fundamental-applied in terms of purpose and descriptive-analytical in terms of method. It analyzes the subject through library-based studies, examination of domestic laws and regulations, relevant legal opinions, and international instruments, including the Rio Declaration on Environment and Development (1992), the Aarhus Convention (1998), and other related documents. The findings of the study indicate that the concept of compensation in the field of environmental law is not limited solely to the payment of financial damages, but also includes a set of measures such as restoration of damaged ecosystems, environmental rehabilitation, removal of pollution effects, ensuring effective access to justice, public participation, and adopting preventive measures to avoid recurrence of damages. The examination of Iranian law demonstrates that despite the existence of capacities such as Article 50 of the Constitution, the principle of La Zarar (prohibition of harm), criminal and environmental regulations, and Article 66 of the Criminal Procedure Code regarding environmental protection and the possibility of participation of non-governmental organizations, the environmental compensation system still faces challenges such as the absence of specialized compensation mechanisms, lack of supportive funds, limited restorative tools, and difficulties in ensuring effective access of victims to justice. The results of the study indicate that achieving environmental justice in Iranian law requires moving beyond the traditional model of financial compensation toward an integrated and multidimensional system that simultaneously considers economic compensation, environmental restoration, restorative justice, participation of civil society organizations, and effective mechanisms for access to justice. The innovation of the present study lies in presenting an integrated framework for compensation of damages resulting from environmental crimes, which, by establishing a connection between judicial, administrative, and participatory mechanisms, can provide a basis for reforming environmental criminal policy and strengthening victim protection.جرایم زیستمحیطی از پیچیدهترین اشکال بزهکاری معاصر به شمار میروند که بهدلیل گسترۀ آثار، تدریجی بودن پیامدها، تعدد بزهدیدگان و دشواری احراز رابطۀ سببیت، چالشهای مهمی را در زمینۀ مسئولیت و جبران خسارت ایجاد کردهاند. بسیاری از این آسیبها افزونبر خسارتهای اقتصادی و زیستمحیطی، سلامت عمومی، امنیت اجتماعی و حقوق نسلهای آینده را نیز تحت تأثیر قرار میدهند. ماهیت جمعی و گاه فرامرزی این جرایم سبب شده است که الگوهای سنتی مسئولیت مدنی و کیفری بهتنهایی پاسخگوی جبران کامل خسارتهای واردشده نباشند و ضرورت توسعۀ سازوکارهای نوین و چندسطحی جبران بیش از پیش آشکار شود. پژوهش حاضر با هدف بررسی سازوکارهای جبران خسارت ناشی از جرایم زیستمحیطی در حقوق ایران و ارزیابی آنها در پرتو اسناد بینالمللی محیط زیست انجام گرفته است. این پژوهش از نوع بنیادی- کاربردی بوده و با روش توصیفی- تحلیلی و با بهرهگیری از مطالعات کتابخانهای، قوانین و مقررات داخلی و اسناد بینالمللی، از جمله اعلامیۀ ریو (1992)، کنوانسیون آرهوس (1998) و اسناد مرتبط دیگر، به تحلیل موضوع پرداخته است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که جبران خسارت در حقوق بینالملل محیط زیست تنها به پرداخت غرامت محدود نیست، بلکه احیای اکوسیستمها، بازسازی محیط زیست، پاکسازی آلودگیها، تضمین دسترسی مؤثر به عدالت، مشارکت عمومی و پیشگیری از تکرار آسیب را نیز در بر میگیرد. در مقابل، نظام حقوقی ایران با اتکا به اصل پنجاهم قانون اساسی، قاعدۀ لاضرر، قوانین محیط زیستی و مادۀ ۶۶ قانون آیین دادرسی کیفری، بسترهایی برای حمایت از محیط زیست و مشارکت نهادهای مدنی فراهم کرده است، اما در زمینۀ ایجاد صندوقهای جبران خسارت، توسعۀ سازوکارهای ترمیمی، تشکیل مراجع تخصصی و تسهیل دسترسی بزهدیدگان به عدالت، با کاستیهای چشمگیری مواجه است. نتایج پژوهش نشان میدهد که تحقق عدالت زیستمحیطی مستلزم استقرار نظامی جامع برای جبران خسارت است که جبران مالی، احیای اکولوژیکی، عدالت ترمیمی، مشارکت سازمانهای مردمنهاد و تضمین دسترسی مؤثر به عدالت را بهصورت یکپارچه در بر گیرد. نوآوری این پژوهش، ارائۀ چارچوبی تلفیقی برای جبران خسارت در جرایم زیستمحیطی است که با پیوند میان سازوکارهای قضایی، اداری و مشارکتی، میتواند مبنایی برای اصلاح سیاست جنایی، تقویت حمایت از بزهدیدگان و ارتقای عدالت زیستمحیطی در حقوق ایران باشد.https://jhsci.ut.ac.ir/article_107915_a49c1721ddfd338a0f5b95b184c76632.pdf