کاربرد هنر بازیافت در طراحی پایدار پارک‌ها و فضاهای سبز شهر تبریز با رویکرد ارتقای جذابیت بصری و کاهش مخاطرات محیطی

نوع مقاله : پژوهشی کاربردی

نویسنده

استادیار گروه معماری و شهرسازی، دانشکدۀ مهندسی عمران و معماری، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران

10.22059/jhsci.2025.401838.896

چکیده

در شرایطی که شهرها با چالش‌های فزاینده‌ای همچون افزایش حجم پسماندها و مخاطرات زیست‌محیطی روبه‌رو هستند، توجه به طراحی پایدار در پارک‌ها و فضاهای سبز به‌عنوان یکی از راهکارهای مؤثر در مدیریت محیطی و ارتقای کیفیت زندگی شهری اهمیت یافته است. در این میان، هنر بازیافت به‌عنوان رویکردی خلاقانه و فرهنگی، می‌تواند ابزاری مؤثر در تحقق این هدف به شمار آید.
اهداف: پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش هنر بازیافت در طراحی پایدار فضاهای سبز و پارک‌های منتخب در شهر تبریز، با تأکید بر ارتقای جذابیت بصری و کاهش مخاطرات محیطی انجام گرفته است. این پژوهش با تکیه بر هنر بازیافت، رویکردی خلاقانه برای کاهش مخاطرات زیست‌محیطی و ارتقای آگاهی و رفتارهای پایدار در پارک‌ها و فضاهای سبز شهری ارائه می‌دهد.
روش: این پژوهش با رویکردی کیفی و روش تحلیلی، کاربرد هنر بازیافت در طراحی پارک‌ها و فضاهای سبز را از منظر ارتقای کیفیت محیطی، افزایش جذابیت بصری و مدیریت و کاهش مخاطرات زیست‌محیطی بررسی می‌کند؛ به‌طوری‌ که با مرور مفاهیم و نمونه‌های بازآفرینی خلاقانه پسماندها در قالب المان‌های هنری در منظر شهری، دربارۀ ظرفیت این رویکرد برای ارتقای هویت مکانی و ترویج فرهنگ حفاظت از محیط‌ زیست بحث شده است.
یافته‌ها: تحلیل‌ها نشان داد که هنر بازیافت فراتر از نوعی تکنیک فنی یا زیست‌محیطی صرف، ماهیتی چندلایه است که بازتاب‌دهندۀ رابطه‌ انسان و محیط است. به‌کارگیری پسماندهای بازآفرینی‌شده در قالب عناصری همچون مبلمان شهری، مسیرهای پیاده‌روی، آبنماها، فضاهای بازی کودکان، دیوارنگاره‌ها و المان‌های نوری، ضمن ارتقای جذابیت بصری و کیفیت محیطی، تجربه‌ای چندحسی و مشارکتی برای کاربران ایجاد می‌کند.
نتیجه‌گیری: استفاده از هنر بازیافت در طراحی پایدار فضاهای سبز و پارک‌های منتخب در شهر تبریز، به‌عنوان رویکردی خلاقانه و چندبعدی، افزون بر کاهش پسماند و ارتقای کیفیت محیطی، به تقویت تجربۀ‌ حضور، هویت جمعی و تعامل انسان و محیط کمک می‌کند. این رهیافت فرهنگی–نمادین، از طریق ایجاد فضاهای آموزشی و مشارکتی، می‌تواند نقش مؤثری در شکل‌گیری رفتارهای مسئولانه، ارتقای سواد زیست‌محیطی جامعه، ترویج فرهنگ حفاظت از محیط زیست و مدیریت مخاطرات زیست‌محیطی داشته باشد و همچنین می‌تواند الگویی تعمیم‌پذیر برای دیگر فضاهای عمومی شهری باشد و به توسعۀ پایدار و تاب‌آوری فرهنگی و محیطی شهرها کمک کند.

کلیدواژه‌ها


]1[ آقالری، زهرا؛ و تیرگر، آرام (۱۳۹۳). بررسی الگوی بازیافت مواد در خانواده‌ها با عنایت به فرهنگ اسلامی. اسلام و سلامت، ۱‌(4)، 21- 26.
]2[ ابی‌زاده، الناز (۱۴۰۲). بازآفرینی هنری از مواد دورریختنی در راستای مدیریت سبز پسماندها. سومین کنفرانس ملی مدیریت سبز پسماند، اردبیل: دانشگاه محقق اردبیلی.
]3[ حسنی‌حلم، فائزه‌السادات (۱۳۹۸). بررسی راهکارهای الگوگیری و بومی‌سازی شیوه‌های آموزش بین‌المللی زیست‌محیطی برپایۀ هنر محیطی به کودکان ایرانی. دومین همایش بین‌المللی هنرهای تجسمی و محیط زیست با رویکرد هنر بازیافت، تهران.
]4[ رضائی، مسعود؛ و غلامپور ارباستان، هومن (۱۴۰۰). تحلیل پیشران‌های مؤثر بر مدیریت پسماند شهری. دفتر مطالعات زیربنایی و مطالعات بنیادین حکمرانی، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، شمارۀ مسلسل ۱۸۰۳۵.
]5[ صدقیان حکاک، نسرین؛ و اثنی‌عشری، شیما (۱۳۹۸). مطالعه‌ای بر کاربرد مواد بازیافت در شهر گرگان از نقوش امامزاده روشن‌آباد. دومین همایش بین‌المللی هنرهای تجسمی و محیط زیست با رویکرد هنر بازیافت، تهران.
]6[ صیدایی، سید اسکندر؛ و حسین‌زاده سورشجانی، نسیم (۱۳۹۶). مکان‌یابی بهینۀ محل دفن پسماند با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) و فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP)مطالعۀ موردی: بخش میانکوه شهرستان اردل. مدیریت مخاطرات محیطی، 4‌(2)، 157- ۱۷۴.
doi: 10.22059/jhsci.2017.243685.285 5   https://
]7[ کرمی، زهرا؛ یزدانفر، سیدعباس؛ حسینی، سیدباقر؛ و نوروزیان ملکی، سعید (1402). مطالعۀ عوامل مؤثر بر افزایش جذابیت بصری در منظر روزانه، پژوهش موردی: محلۀ گلابدره تهران.  پژوهش‌های بوم‌شناسی شهری، 14(2، پیاپی 31)، 37-50.
https://doi: 10.30473/grup.2022.53177.2523
]8[ گلزاری، ابوعلی؛ و رضائی، مسعود (۱۴۰۱). بررسی و ارائۀ چارچوب ملی بهینۀ مدیریت پسماند کشور. دفتر مطالعات زیربنایی، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، شمارۀ مسلسل ۱۸۴۰۰.
]9[ مقیمی، ابراهیم (1403). رویکرد جدید به مخاطرات محیطی و توسعۀ پایدار در ایران. مدیریت مخاطرات محیطی، 11‌(1)، 73- 84.
doi: 10.22059/jhsci.2024.378814.830   https://
[10] Ahmed, H. T., & Aly, A. M. (2023). Recycled waste materials in landscape design for sustainable development (Al-Ahsa as a model). Sustainability15(15), 11705.‏ https://doi.org/10.3390/su151511705
[11] Asamoah, S. P., Adom, D., Kquofi, S., & Nyadu-Addo, R. (2022). Recycled art from plastic waste for environmental sustainability and aesthetics in Ghana. Research Journal in Advanced Humanities, 3(3), 29-58. https://doi.org/10.58256/rjah.v3i3.872
[12] Balaj, N., & Ahmeti, S. (2021). Color schemes in landscape design: Color theory. In Proceedings of the UBT International Conference, Lipjan, Kosove.
[13] Bently, I., Alcock, A., Murrain, P., McGlynn, S., & Smith, G. (2013). Responsive environments. Routledge.
[14] Coelho, T. M., Castro, R., & Gobbo Jr, J. A. (2011). PET containers in Brazil: Opportunities and challenges of a logistics model for post-consumer waste recycling. Resources, Conservation and Recycling, 55(3), 291-299. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2010.10.010
[15] Dehove, M., Mikuni, J., Podolin, N., Moser, M. K., Resch, B., Doerrzapf, L., … Oberzaucher, E. (2024). Exploring the influence of urban art interventions on attraction and wellbeing: An empirical field experiment. Frontiers in Psychology, 15, 1409086. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1409086
[16] Gehl, J. (2013). Cities for people. Island Press.
[17] Liu, W. F., Tzeng, C. T., & Kuo, W. C. (2022). Historical cultural layers and sustainable design art models for architectural engineering-Public art proposal for the Tainan Bus Station project. Buildings, 12(8), 1098. https://doi.org/10.3390/buildings12081098
[18] Liu, X., Xie, Y., & Sheng, H. (2023). Green waste characteristics and sustainable recycling options. Resources, Environment and Sustainability, 11, 100098. https://doi.org/10.1016/j.resenv.2022.100098
[19] Lopes, A. C., Farinha, J., & Amado, M. (2017). Sustainability through art. Energy Procedia, 119, 752-766.
[20] Lynch, K. (1984). Good city form. MIT Press.      
[21] McAndrew, F. T. (1993). Environmental psychology. Thomson Brooks/Cole Publishing Co.
[22] Shao, Y. H., & Liu, B. Y. (2016). The integration of reclaimed materials in landscape design. In 2016 International Conference on Management Science and Management Innovation. 345-350. Atlantis Press. https://doi: 10.2991/msmi-16.2016.81
[23] Song, Y. I. K. (2014). A new vision for public art and functional landscape design. International Journal of Art & Design Education, 33(2), 242-257. https://doi.org/10.1111/j.1476-8070.2014.12003.x
[24] Tibbalds, F. (2012). Making people-friendly towns: Improving the public environment in towns and cities. Taylor & Francis.
[25] Uzzell, D., & Lewand, K. (1990). Psychology and landscape design. Landscape Design, 34–35.
[26] Van der Wal, R., Miller, D., Irvine, J., Fiorini, S., Amar, A., Yearley, S., …& Dandy, N. (2014). The influence of information provision on people's landscape preferences: A case study on understorey vegetation of deer-browsed woodlands. Landscape and Urban Planning, 124, 129-139. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2014.01.009