ارزیابی و پهنه‌بندی خطر سیلاب شهری با استفاده از فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی فازی (FAHP) مطالعۀ موردی: شهر نورآباد، استان لرستان

نوع مقاله : پژوهشی کاربردی

نویسندگان

1 دانشکدۀ منابع طبیعی، دانشگاه کردستان

2 استادیار گروه ژئومورفولوژی، دانشکدۀ منابع طبیعی، دانشگاه کردستان

3 دانشجوی دکتری ژئومورفولوژی، گروه ژئومورفولوژی، دانشگاه خوارزمی

10.22059/jhsci.2026.416189.940

چکیده

امروزه جهان در معرض مخاطرات بی‌سابقۀ طبیعی قرار دارد و سیل یکی از مهم‌ترین آنهاست که با توجه به پهنۀ مکانی عملکرد، قابلیت تبدیل به مخاطراتی با آسیب‌پذیری زیاد جانی و مالی را دارد. بنابراین یکی از مسائل مهم با رویکرد مخاطره‌شناسی، سیلاب‌های شهری است که بررسی آن با دید سیستمی در پهنه‌های شهری ضرورت دارد. بر این اساس، پژوهش حاضر به ارزیابی خطر سیلاب و پهنه‌بندی آن در پهنۀ شهری نورآباد پرداخته است. در این زمینه فرایند پژوهش ترکیبی از مراحل شامل تعیین پهنۀ مطالعاتی، شناسایی معیارهای مؤثر در سیلاب شهری شامل شیب، جهت شیب، ارتفاع، فاصله از رودخانه، کاربری اراضی، لیتولوژی، بارش و انحنای شیب، وزن‌دهی و اولویت‌بندی معیارها بر اساس حد تأثیر آنها در مسئلۀ پژوهش، فازی‌سازی لایه‌های اطلاعاتی بر مبنای توابع فازی و در نهایت تهیۀ نقشۀ پهنه‌بندی پتانسیل خطر سیلاب بر مبنای مدل FAHP و در نهایت اعتبارسنجی مدل و شواهدسنجی میدانی بود. نتایج پژوهش نشان داد که هر معیار با زیرمعیارهای مربوط به خود، با درجات متفاوتی در فرایند خطر سیلاب در نورآباد نقش دارد و در این بین، معیار فاصله از رودخانه با ضریب 219/0 بیشترین نقش و معیار شیب با ضریب 069/0 کمترین نقش را در مخاطره سیلاب دارند. نتایج تکمیلی حاصل از نقشۀ پهنه‌بندی نشان داد که بخش غالب محدودۀ مطالعاتی معادل 38 درصد در محدودۀ با پتانسیل زیاد و خیلی زیاد به لحاظ خطر سیلاب قرار دارد. بنابراین بخش بزرگی از پهنۀ شهری نورآباد، پتانسیل خطر سیلاب را دارد که این پهنه‌های سیل‌گیر در سطح مناطق پیراجریانی و مجاور رودخانه‌ها در سطح شهر چشمگیر است. نتایج تکمیلی‌تر این پژوهش نشان داد که جدا از مناطق یادشده در بالا، متأثر از نقش تجمیعی پارامترهای مؤثر و به‌ویژه شرایط توپوگرافیک و نیز فیزیوگرافیک، بخش بزرگی از شهر نورآباد همچون مناطق شمالی، مرکزی و جنوب شرقی پتانسیل سیل‌گیری متوسط به زیاد را دارند. بنابراین پژوهش حاضر، یک پایگاه اطلاعاتی و در مسیر تکمیل داده‌های حاصل از پژوهش‌های قبلی در زمینۀ پتانسیل خطر سیلاب و شناسایی پهنه‌های سیل‌گیر در پهنۀ شهری نورآباد است و به‌عنوان یک سند محیطی در راستای شناخت حریم ممنوعه، مشروط و مجاز مجاری جریانی و اعمال سیاست‌های مرتبط با آن برای مدیران شهری کارایی دارد.

کلیدواژه‌ها

مراجع

  • اصغرپور، محمدجواد (1388). تصمیم‌گیری‌های چندمعیاره، چاپ هفتم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  • انتظاری، مژگان؛ جلیلیان، طاهره؛ و درویشی خاتونی، جواد (1398). پهنه‌بندی نقشۀ حساسیت سیل‌گیری با استفاده از ارزیابی کارایی روش‌های نسبت فراوانی و وزن شواهد (مطالعۀ موردی: استان کرمانشاه)، تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، 6(4)، 143-162.
  • آکان، عثمان (1380). هیدرولوژی رگبار در حوضه‌های شهری، ترجمۀ سعید برومندنسب، اهواز: انتشارات دانشگاه اهواز.
  • ثقفیان، بهرام؛ فرازجو، حسن؛ سپهر، عادل؛ و نجفی‌نژاد، علی (1385). بررسی اثر تغییرات کاربری اراضی بر سیل‌خیزی حوزۀ آبریز سد گلستان. تحقیقات منابع آب ایران، 2(1)، 18-28.
  • حاتمی‌نژاد، حسین؛ حاتمی، احمد؛ و احمدی‌نژاد، مزدک (1398). سنجش ابعاد و شاخص‌های زیست‌پذیری در شهر نورآباد دلفان، توسعۀ پایدار محیط جغرافیایی، 1(1)، 111-93.
  • رامشت، محمدحسین؛ و شاه‌زیدی، سمیه‌سادات (1390). چاپ دوم، اصفهان: انتشارات دانشگاه اصفهان.
  • رستمی فتح‌آبادی، محمد؛ جعفر‌بیگلو، منصور؛ و مقیمی، ابراهیم (1399). تحلیل فضایی مناطق سیل‌زده و سیل‌خیز شهر نورآباد لرستان و مخاطرات آن، مدیریت مخاطرات محیطی، 7(3): 313-329.
  • شریعت جعفری، محسن؛ و حامد‌پناه، رامین (1386). پیش‌بینی خطر ناپایداری شیب‌های طبیعی با استفاده از عملکردهای ضرب و جمع جبر فازی در البرز مرکزی، منابع طبیعی ایران، 3، 745- 757.
  • صابری‌فر، رستم؛ و شکری، هومر (1398). پهنه‌بندی خطر سیل در شهر بیرجند، آمایش سرزمین، 11(1)، 159-178.
  • طهماسبی‌پور، ناصر؛ شریفی، فرود؛ مهدوی، محمد؛ و پزشک، حمید (1386). منطقه‌ای کردن برآورد سیل در تعدادی از زیرحوزه‌های کرخه با اسـتفاده از چـولگی تعمیم‌یافته، پژوهش و سازندگی، 2(74)، 2-10.
  • قنواتی، عزت‌الله (1392). پهنه‌بندی خطر سیلاب شهر کرج با استفاده از منطق فازی، جغرافیا و مخاطرات محیطی، 8، 113-131.
  • قهرودی تالی، منیژه (1391). آسیب‌پذیری خطوط ریلی شمال دشت لوت در مقابل سیلاب، جغرافیا و مخاطرات محیطی، 1(2)، 1-15.
  • کرم، عبدالامیر (1384). تحلیل تناسب زمین برای توسعۀ فیزیکی شمال غرب شیراز با استفاده از رهیافت ارزیابی چندمعیاره (MCE) در محیط سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS)، پژوهش‌های جغرافیایی، 38(3)، 93-106.
  • محمودزاده، حسن؛ و باکویی، مهدی (1397). پهنه‌بندی سیلاب با استفاده از تحلیل فازی (مطالعۀ موردی: شهر ساری)، مخاطرات محیط طبیعی، 7(18)، 51-68.
  • معلمی گرجی، سارا؛ حسینی، سیدموسی؛ یمانی، مجتبی؛ و قدیمی، مهرنوش (1404). برآورد خطرپذیری اقتصادی سیلاب در استان گلستان، مدیریت مخاطرات محیطی، 12(4)، 333-349.
  • مؤمنی، منصور (1404). مباحث نوین تحقیق در عملیات، چاپ دوازدهم، تهران: ناشر مؤلف.
  • نظم‌فر، حسین؛ و پاشازاده، اصغر (1397). ارزیابی تاب‌آوری شهری در برابر مخاطرات طبیعی (مطالعۀ موردی: شهر اردبیل)، آمایش جغرافیایی فضا، 8(27)، 101-116.
  • Akay, H. (2021). Flood hazards susceptibility mapping using statistical, fuzzy logic, and MCDM methods. Soft Computing, 25(1), DOI:1007/s00500-021-05903-1.
  • Ampofo, J.A., Sekyere, E.O., & Adongo, R. (2025). Analysis of urban flood hazards and adaptation strategies in the Tamale Metropolis of Ghana., Discover Environment.,3(30), doi: 10.1007/s44274-025-00200-2.
  • Bonham-Carter, G. (1994). Geographic information systems for geoscientists, modeling with GIS. Geological Survey of Canada, Ottawa.
  • CRED – Center for Research on the Epidemiology of Disaster. (2023). 2022 disaster in numbers. https://cred.be/sites/default/files/2022_EMDAT.
  • Duman, T.Y., Can, T., Gokceoglu, C., Nefeslioglu, H.A. & Sonmez, H. (2006). Application of logistic regression for landslide susceptibility zoning of Cekmece Area, Istanbul, Turkey, Environmental Geology, 51, 241-256, DOI:1007/s00254-006-0322-1.
  • Islam, A. R. M. T., Talukdar, S., Mahato, S., Kundu, S., Eibek, K. U., Pham, Q. B., Kuriqi, A., & Linh, N. T. T. (2021). Flood susceptibility modelling using advanced ensemble machine learning models. Geoscience Frontiers, 12(3), 101075, https://doi.org/10.1016/j.gsf.2020.09.006.
  • Kainz, W. (2008). GIS for hazard analysis using vague data, Department of Geography and Regional Research: University of Vienna, Austria.
  • Kumar jha, A., Bloch, R., & Almond, J. (2012). Cities and flooding: A Guide to Integrated Urban Flood Risk Management for the 21st Century, World Bank Publications.
  • Lee, B.J., & Kim, S. (2019). Gridded Flash Flood Risk Index Coupling Statistical Approaches and TOPLATS Land Surface Model for Mountainous Areas. Water, 11(3), 504, https://doi.org/10.3390/w11030504.
  • Li, C., Cheng, X., Li, N., Du, X., Yu, Q., & Kan, G. (2016). A Framework for Flood Risk Analysis and Benefit Assessment of Flood Control Measures in Urban Areas. International Journal of Environmental Research and Public Health, 13(8), 787, 10.3390/ijerph13080787.
  • Msabi, M. M., & Makonyo, M. (2021). Flood susceptibility mapping using GIS and multi-criteria decision analysis: A case of Dodoma region, central Tanzania, Remote Sensing Applications: Society and Environment, 21, 100445, https://doi.org/10.1016/j.rsase.2020.100445.
  • Rimba, A. B., Setiawati, M. D., Sambah, A. B. & Miura, F. (2017). Physical Flood Vulnerability Mapping Applying Geospatial Techniques in Okazaki City, Aichi Prefecture, Japan. Urban Science, 1(1): 7, 10.3390/urbansci1010007.
  • Roughani, M., Ghafouri, M., & Tabatabaei, M. )2007(. An innovative methodology for the prioritization of subcatchments for flood control. International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation, 9(1), 79-87. 1016/j.jag.2006.06.001.
  • Ryu, J. H., & Kim, J. (2019). A Study on Climate-Driven Flash Flood Risks in the Boise River Watershed, Idaho. Water, 11(5), 1039, https://doi.org/10.3390/w11051039.
  • Thomalla, F., Downing, T., Seigfried, E.S., Han, G., & Rockstorm, J. (2006). Reducing hazard vulnerability: towards a common approach between disaster risk reduction and climate adaptation, Disasters, 30(1): 48-39, DOI: 1111/j.1467-9523.2006.00305.x
  • Tsumita, O., Piyapong, S., Kaewkluengklom, R., Jaensirisak, S., & Fukuda, A. (2025). Flood susceptibility mapping of urban flood risk: comparing autoencoder multilayer perceptron and logistic regression models in Ubon Ratchathani, Thailand, Natural Hazards, 121:17833–17867, Doi:10.1007/s11069-025-07494-8.
  • Zhang J., Okada, N., Tatano, H. & Hayakawa, S. (2002). Risk Assessment and Zoning of Flood Damage Caused by Heavy Rainfall in Yamaguchi Prefecture, Japan, Flood Defence`2002. Wu et al. (eds) 2002, Science Press. New York Ltd., ISBN 7-03-008310-5.

 

مدیریت مخاطرات محیطی
دوره 13، شماره 1
فروردین 1405
صفحه 37-52

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار