مدیریت مخاطرات محیطی

مدیریت مخاطرات محیطی

تغییرات مکانی و زمانی مقدار b و مقدار Z در توزیع فراوانی– بزرگی زمین‌لرزه‌ها در منطقۀ ارومیه، شمال ‌غرب ایران

نوع مقاله : پژوهشی کاربردی

نویسندگان
عذرا شریفی 1
آرزو درستیان 1
مهدی زارع 2
مجید معهود 2
سهیلا بوذری 3
1 گروه ژئوفیزیک، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، تهران، ایران
3 گروه زمین‌شناسی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
10.22059/jhsci.2026.416318.943
چکیده
این پژوهش با هدف کمّی‌سازی پارامترهای لرزه‌خیزی و تبیین تحول زمانی– مکانی فعالیت زمین‌لرزه‌ها در شمال غرب ایران، در محدودۀ 35 درجه تا 39 درجۀ عرض شمالی و 44 درجه تا 47 درجۀ طول شرقی انجام گرفت؛ منطقه‌ای که به‌دلیل وجود سامانه‌های گسلی فعال، از نظر مخاطرات لرزه‌ای اهمیت زیادی دارد. با استفاده از کاتالوگ مرکز لرزه‌نگاری ایران (IRSC) در دامنۀ زمانی 2006 تا 2025، مقدار بزرگی کامل بودن کاتالوگ (9/1Mc=) محاسبه شد و مقدار b-value بر اساس رابطۀ گوتنبرگ–ریشتر به ‌دست آمد. همچنین برای شناسایی ناهنجاری‌های نرخ لرزه‌خیزی، از تحلیل آماری Z-value استفاده شد.  تحلیل‌ها نشان داد که مقدار b-value برابر با 79/0±01/0 است که بیانگر احتمال به‌نسبت بیشتر رخداد زمین‌لرزه‌های بزرگ در منطقه است. ارزیابی زمانی– مکانی نشان داد که نواحی پیرامون دریاچۀ ارومیه، به‌ویژه حاشیه‌های غربی و جنوبی، دارای مقادیر مثبت Z-value هستند که نشان‌دهندۀ سکون لرزه‌ای و احتمال تجمع تنش است. در مقابل، نواحی منطبق بر گسل‌های اصلی مانند گسل تبریز و صوفیان، مقادیر منفی Z-value و فعالیت لرزه‌ای پایدار را نشان می‌دهند. افزون‌بر این، تحلیل آزادسازی انرژی لرزه‌ای در دورۀ 2006 تا ژانویۀ 2025 نشان داد که زمین‌لرزۀ آذربایجان شرقی در سال 2012 با بزرگای 5/6 =Mw​، مهم‌ترین رویداد لرزه‌ای این بازه بوده است. سکون لرزه‌ای مشاهده‌شده در پیرامون دریاچۀ ارومیه، همراه با شاخص‌های موضعی تجمع تنش، نشان‌دهندۀ پتانسیل زیاد رخداد شکست‌های لرزه‌ای در آینده است. یافته‌های این پژوهش می‌تواند در بهبود ارزیابی مخاطرات لرزه‌ای و توسعۀ مدل‌های دقیق‌تر پیش‌بینی زمین‌لرزه در شمال ‌غرب ایران مؤثر باشد.
کلیدواژه‌ها
ارومیه
پارامترهای لرزه‌خیزی
رابطۀ گوتنبرگ-ریشتر
لرزه‌زمین‌ساخت
مخاطرات لرزه‌ای
  • Aghanabati, S. A. (2004). Geology of Iran. Geological Survey of Iran, 587 p. (Persian).
  • Aki, K. (1965). Maximum likelihood estimates of b in the formula logN = a − bM and its confidence limits. Bulletin of the Earthquake Research Institute, University of Tokyo, 43, 237–239.
  • Alavi, M. (1991). Sedimentary and structural characteristics of the Paleo‑Tethys remnants in northeastern Iran. Geological Society of America Bulletin, 103(8), 983–992.
  • Berberian, F., & Berberian, M. (1981). Tectono‑plutonic episodes in Iran. In H. K. Gupta & F. M. Delany (Eds.), Zagros–Hindu Kush–Himalaya Geodynamic Evolution (pp. 5–32). American Geophysical Union.
  • Berberian, M. (1974). Structural history of the Southern Lut Zone (Northern Highlands of Jaz Murian Depression, Baluchestan): A preliminary field note. Internal Report No. 21, Geological Survey of Iran, 21 p.
  • Berberian, M., & Yeats, R. S. (1999). Patterns of historical earthquake rupture in the Iranian Plateau. Bulletin of the Seismological Society of America, 89(1), 120–139.
  • Copley, A., & Jackson, J. (2006). Active tectonics of the Turkish–Iranian plateau. Tectonics, 25(6).
  • Eftekhar‑Nezhad, J. (1975). Brief history and structural development of Azerbaijan. Geological Survey of Iran (Internal Report), 8 p.
  • Eftekhar‑Nezhad, J., Aghanabati, A., Hamzehpour, B., & Baroyant, V. (1976). Geological map of Kashmar, scale 1:250,000. Geological Survey of Iran.
  • ESRI (Environmental Systems Research Institute) (2022). ArcGIS Pro (Version 3.0). Redlands, CA: Environmental Systems Research Institute.
  • Gutenberg, B., Richter, C. F., & Benioff, H. (1949). Earthquake study in southern California, 1948. Eos, Transactions American Geophysical Union, 30(4), 595–598.
  • Hanks, T. C., and Kanamori, H. (1979). A moment magnitude scale. Journal of Geophysical Research, 84(B5), 2348–2350.
  • Hosseini, H., Pakzad, M., & Naserieh, S. (2019). Iranian regional centroid moment tensor catalog: Solutions for 2012–2017. Physics of the Earth and Planetary Interiors, 286, 29–41.
  • Karimiparidari, S., Zaré, M., Memarian, H., & Kijko, A. (2013). Iranian earthquakes: A uniform catalog with moment magnitudes. Journal of Seismology, 17(3), 897–911.
  • Keller, E. A., & Pinter, N. (2002). Active Tectonics: Earthquakes, Uplift, and Landscape. Prentice Hall.
  • Kelt, K., & Shahrabi, M. (1986). Holocene sedimentology of hypersaline Lake Urmia, northwestern Iran. Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology, 54(1–4), 105–130.
  • Lay, T., & Wallace, T. C. (1995). Modern Global Seismology. Academic Press.
  • MathWorks (2022). MATLAB version 9.13.0 (R2022b). Natick, Massachusetts: The MathWorks Inc.
  • Mirzaei, N., Mengtan, G., & Yuntai, C. (1998). Seismic source regionalization for seismic zoning of Iran: Major seismotectonic provinces. Journal of Earthquake Prediction Research, 7, 465–495.
  • Rahimi, H., & Rastgoo, M. (2022). Application of NDSHA at regional and local scale in Iran. In A. A. Gholizadeh & M. Zare (Eds.), Earthquakes and Sustainable Infrastructure (pp. 583–600). Elsevier.
  • Schorlemmer, D., Wiemer, S., & Wyss, M. (2004). Earthquake statistics at Parkfield: 1. Stationarity of b values. Journal of Geophysical Research: Solid Earth, 109(B12), B12307
  • Seyed‑Emami, K., Schairer, G., & Bolourchi, M. H. (1985). Ammoniten aus der unteren Dalichy‑Formation (oberes Bajocium bis unteres Bathonium) der Umgebung von Abe‑Garm (Avaj, NW‑Zentraliran). Zitteliana, 12, 57–85.
  • Shahrabi, M. (1981). Holocene lacustrine facies and environment of hypersaline Lake Urmia, NW Iran. Unpublished diploma thesis, ETH Zurich, Switzerland, 75 p.
  • Shahrabi, M. (1994). Description of the Urumieh geological map (scale 1:250,000). Geological Survey of Iran, Report No. B3, 90 p.
  • Sharabi, M. (1990). Geological map of Gorgan, scale 1:250,000. Geological Survey of Iran.
  • Tavakoli, B., & Ghafory‑Ashtiany, M. (1999). Seismic hazard assessment of Iran. Annals of Geophysics, 42(6).
  • Tavakoli, F., & Ghafory‑Ashtiany, M. (1999). Seismic hazard assessment of Iran. Annali di Geofisica, 42, 1013–1022.
  • Verstappen, H. T. (1983). Applied Geomorphology: Geomorphological Surveys for Environmental Development. Elsevier.
  • Walker, B., Holling, C. S., Carpenter, S. R., & Kinzig, A. (2004). Resilience, adaptability and transformability in social‑ecological systems. Ecology and Society, 9(2).
  • Wiemer, S., & Wyss, M. (1994). Seismic quiescence before the Landers (M7.5) and Big Bear (M6.5) 1992 earthquakes. Bulletin of the Seismological Society of America, 84, 900–916.
  • Wiemer, S., & Wyss, M. (1997). Mapping the frequency‑magnitude distribution in asperities: An improved technique to calculate recurrence times. Journal of Geophysical Research: Solid Earth, 102(B7), 15115–15128.
  • Wiemer, S. (2001). A software package to analyze seismicity: ZMAP. Seismological Research Letters, 72(3), 373–382.
  • Zare, M., & Shahpasand Zade, M. (1995). Elementary investigation of seismicity, seismotectonics and seismic risk of East Azerbaijan. International Institute of Seismology and Earthquake Engineering, Tehran.
مدیریت مخاطرات محیطی
دوره 13، شماره 1
بهار 1405
صفحه 53-66