1
گروه جغرافیای طبیعی، دانشکدۀ علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
2
گروه جغرافیای طبیعی، دانشکدة علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
10.22059/jhsci.2026.416040.941
چکیده
ساختارهای زمینشناسی مانند گسلها، شکستگیها و دیگر خطوارههای تکتونیکی، از عوامل اساسی در شکلگیری و گسترش دولینها محسوب میشوند. این ساختارها با افزایش نفوذپذیری، موجب تشدید فرایندهای انحلالی در سنگهای کربناته میشوند. تاقدیس نواکوه در زون چینخوردۀ زاگرس (استان کرمانشاه) واقع شده است که تحت تأثیر همگرایی پلتفرمهای توران و عربستان قرار دارد و اغلب از واحدهای آهک آسماری- شهبازان تشکیل شده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر ساختارهای تکتونیکی و شیب توپوگرافی بر ایجاد دولینها و ویژگیهای مورفومتری آنها، به تحلیل ۳۶ دولین در این منطقه پرداخته است. دادههای مورد استفاده از نقشهبرداری پهپادی استخراج شده و پارامترهای مساحت، عمق، نسبت کشیدگی و زاویۀ جهتگیری برای هر یک محاسبه شد. یافتهها نشان میدهد که دولینها بر اساس جهتگیری محور به دو گروه تقسیم میشوند: گروه اول با روند شمال شرق- جنوب غرب (7/52 درصد) و گروه دوم با روند شمال غرب- جنوب شرق (1/36 درصد). روند غالب کشیدگی دولینها (شمال شرق- جنوب غرب) با روند غالب خطوارههای تاقدیس نواکوه (شمال شرق- جنوب غرب) همراستاست. نتایج حاکی از آن است که دولینهای گروه نخست از نظر میانگین مساحت (5825 متر مربع)، عمق (91/6 متر) و ضریب کشیدگی (69/1)، مقادیر بیشتری نسبت به گروه دوم دارند. همچنین تحلیل رزدیاگرامها نشان داد که جهتگیری خطوارهها، محور دولینها و شیب توپوگرافی اطراف دولینها، اغلب دارای روند شمال شرق- جنوب غرب هستند که بیانگر تأثیر محور چین، جهت شکستگیها و شیب توپوگرافی بر تشکیل و فرم آنهاست.
Alavi, M. (2007). Structures of the Zagros orogenic belt. Journal of Earth Sciences, 18, 1–21.
Alemdağ, H., Köroğlu, F., Aydın, Z. Ö., Şeren, A., Babacan, A. E., & Ersoy, A. F. (2024). Deciphering of karst geomorphology and sinkhole (doline) structures using multiple geophysical and geological methods (Trabzon, NE Türkiye). Bulletin of Engineering Geology and the Environment, 83(7), 286.
Azhdari, A., Shaverdi, T. (2005). 1:100000 geologic map of Kerend (sheet 5258). Geological Survey and Mineral Exploration of Iran.
Bahrami, S. (2012). Morphotectonic evolution of triangular facets and wine-glass valleys in the Noakoh anticline, Zagros, Iran: Implications for active tectonics. Geomorphology,159,160, 37-49.
Bahroudi, A., & Koyi, H. (2004). Tectono-sedimentary framework of the Zagros. Journal of Petroleum Geology,27, 257–271.
Bakalowicz, M. (2005). Karst groundwater: a challenge for new resources. Hydrogeology Journal,13, 148–160.
Berberian, M. (1995). Master blind thrust faults of the Zagros. Geophysical Journal International,123, 805–826.
Bondesan, A., Meneghel, M., & Sauro, U. (1992). Morphometric analysis of dolines. International Journal of Speleology, 21, 1-55.
Concha-Dimas, A., González-Martín, A., & Bach-Plaza, J. (2026). Updated doline inventory and revision of geomorphological aspects that influence karst development at the Garraf Mountain Range, Catalonia, Geological Acta, 24, 1-21.
Day, M.J. (2010). Human interaction with karst landscapes. Acta Carsologica, 39, 11–28.
De Waele, J., Plan, L., & Audra, P. (2009). Recent developments in surface and subsurface karst geomorphology: An introduction. Geomorphology,106, 1–8.
Denizman, C. (2003). Morphometric and spatial distribution parameters of karstic depressions, Lower Suwannee River Basin, Florida. Journal of Cave and Karst Studies, 65:29–35.
Faivre, S. & Reiffsteck, P. (2002). From doline distribution to tectonic movements. Example of the Velebit mountain range, Croatia.- Acta Carsologica, 31(3), 139–154.
Ford, D., & Williams, P. (2007). Karst hydrogeology and geomorphology. John Wiley & Sons.
Ghadimi, M., Keynezhad, A., & Narouei, R. (2024). The effect of karstification on water resource hazards management based on physicochemical factors of water (case study: Valiabad – Hezarcham), Iran. Environmental Hazards Management, 10(4), 335-354. (in Persian). DOI: http//doi.org/10.22059/jhsci.2024.373119.819.
Keller, E.A., & Pinter, N. (2002). Active Tectonics. Prentice Hall.
Mobasher, K., & Babaie, H.A. (2008). Kinematic significance of fold- and fault-related fracture systems in the Zagros mountains, southern Iran. Tectonophysics,451, 156–169.
Öztürk, M.Z., Şener, M.F., Şener, M., & Şimşek, M. (2018). Structural controls on distribution of dolines on Mount Anamas (Taurus Mountains, Turkey). Geomorphology,317, 107–116.
Palmer, A.N. (1991). Origin and morphology of limestone caves. Geological Society of America Bulletin,103, 1–21.
Plan, L., & Decker, K. (2006). Quantitative karst morphology of the Hoch schwab plateau, Eastern Alps, Austria. Zeitschrift für Geomorpholgie Suppl, 147, 29–54.
Şener, M. F., Şimşek, M., Utlu, M., Öztürk, M. Z., & Sözbilir, H. (2023). Morphotectonic development of surface karst in Western Taurus (Türkiye). Carbonates and Evaporites, 38(4), 78.
Siska, P.P., Goovaerts, P., & Hung, I. K. (2016). Evaluating susceptibility of karst dolines (sinkholes) for collapse in Sango, Tennessee, USA. Progress in physical geography, 40(4), 579-597.
Telbisz, T., Látos, T., Deák, M., Székely, B., Koma, Z. & T. Standovár, (2016). The advantage of lidar digital terrain models in doline morphometry compared to topographic map based datasets – Aggtelek karst (Hungary) as an example. Acta Carsologica, 45, 1,
Veress, M. (2017). Solution DOLINE development on GLACIOKARST in alpine and Dinaric areas. Earth Science Reviews,173, 31–48.
Waltham, T., Bell, F., & Culshaw, M., (2005). Sinkholes and Subsidence: Karst and Cavernous Rocks in Engineering and Construction. Springer.
White, W.B., (1988). Geomorphology and Hydrology of Karst Terrains. Oxford University Press.
Williams, P. (1972). Morphometric analysis of polygonal karst in New Guinea. Geological Society of America Bulletin, 83(3), 761–796.
)