جرایم زیستمحیطی از پیچیدهترین اشکال بزهکاری معاصر به شمار میروند که بهدلیل گسترۀ آثار، تدریجی بودن پیامدها، تعدد بزهدیدگان و دشواری احراز رابطۀ سببیت، چالشهای مهمی را در زمینۀ مسئولیت و جبران خسارت ایجاد کردهاند. بسیاری از این آسیبها افزونبر خسارتهای اقتصادی و زیستمحیطی، سلامت عمومی، امنیت اجتماعی و حقوق نسلهای آینده را نیز تحت تأثیر قرار میدهند. ماهیت جمعی و گاه فرامرزی این جرایم سبب شده است که الگوهای سنتی مسئولیت مدنی و کیفری بهتنهایی پاسخگوی جبران کامل خسارتهای واردشده نباشند و ضرورت توسعۀ سازوکارهای نوین و چندسطحی جبران بیش از پیش آشکار شود. پژوهش حاضر با هدف بررسی سازوکارهای جبران خسارت ناشی از جرایم زیستمحیطی در حقوق ایران و ارزیابی آنها در پرتو اسناد بینالمللی محیط زیست انجام گرفته است. این پژوهش از نوع بنیادی- کاربردی بوده و با روش توصیفی- تحلیلی و با بهرهگیری از مطالعات کتابخانهای، قوانین و مقررات داخلی و اسناد بینالمللی، از جمله اعلامیۀ ریو (1992)، کنوانسیون آرهوس (1998) و اسناد مرتبط دیگر، به تحلیل موضوع پرداخته است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که جبران خسارت در حقوق بینالملل محیط زیست تنها به پرداخت غرامت محدود نیست، بلکه احیای اکوسیستمها، بازسازی محیط زیست، پاکسازی آلودگیها، تضمین دسترسی مؤثر به عدالت، مشارکت عمومی و پیشگیری از تکرار آسیب را نیز در بر میگیرد. در مقابل، نظام حقوقی ایران با اتکا به اصل پنجاهم قانون اساسی، قاعدۀ لاضرر، قوانین محیط زیستی و مادۀ ۶۶ قانون آیین دادرسی کیفری، بسترهایی برای حمایت از محیط زیست و مشارکت نهادهای مدنی فراهم کرده است، اما در زمینۀ ایجاد صندوقهای جبران خسارت، توسعۀ سازوکارهای ترمیمی، تشکیل مراجع تخصصی و تسهیل دسترسی بزهدیدگان به عدالت، با کاستیهای چشمگیری مواجه است. نتایج پژوهش نشان میدهد که تحقق عدالت زیستمحیطی مستلزم استقرار نظامی جامع برای جبران خسارت است که جبران مالی، احیای اکولوژیکی، عدالت ترمیمی، مشارکت سازمانهای مردمنهاد و تضمین دسترسی مؤثر به عدالت را بهصورت یکپارچه در بر گیرد. نوآوری این پژوهش، ارائۀ چارچوبی تلفیقی برای جبران خسارت در جرایم زیستمحیطی است که با پیوند میان سازوکارهای قضایی، اداری و مشارکتی، میتواند مبنایی برای اصلاح سیاست جنایی، تقویت حمایت از بزهدیدگان و ارتقای عدالت زیستمحیطی در حقوق ایران باشد.
Bikzadeh, I. (2024). International Public Law (3rd ed., 2 vols.). Tehran: Mizan Publishing.
Chegini, M., & Hassani, M. H. (2018). Strategies for the Participation of Non-Governmental Organizations in Criminal Proceedings. Majles Strategic Research Journal, 94, 341–367.
Convention on Access to Information, Public Participation in Decision-Making and Access to Justice in Environmental Matters (Aarhus Convention), Aarhus, Denmark, 25 June 1998. Entered into force on 30 October 2001.
Convention on Biological Diversity (CBD) (1992).
Convention on Early Notification of a Nuclear Accident. International Atomic Energy Agency (IAEA) (1986).
Convention on the Law of the Non-Navigational Uses of International Watercourses (1997).
Declaration of Basic Principles of Justice for Victims of Crime and Abuse of Power. United Nations General Assembly Resolution 40/34, 29 November 1985.
Fallahnejad, F., & Mousavi Mobarakeh, M. (2024). Compensation for Environmental Damage in the Legal Systems of Iran and the People’s Republic of China. Comparative Law Studies, 14(2), 937–964.
Fathi, M. J., Shams Nasheri, M. E., & Naseri, P. (2024). The Feasibility of Criminalizing Zemiology in Iranian Law to Reduce Hazards. Natural Hazards Quarterly, 12(1), 35–50.
McLaughlin, E., & Muncie, J. (2019). The SAGE Dictionary of Criminology (4th ed.). London: SAGE Publications.
Moqimi, I. (2024). A New Approach to Environmental Hazards and Sustainable Development in Iran. Environmental Risk Management, 11(1), 73–84.
Nagoya–Kuala Lumpur Supplementary Protocol on Liability and Redress to the Cartagena Protocol on Biosafety (2010).
Ramazani Qavam Abadi, M. H. (2011). A Study of the Content of the Principle of Public Participation in International Environmental Law. Research Journal of Law, 87–114.
Shiri, A. (2023). State Crime in Environmental Crimes. Environmental Risk Management Quarterly, 10(3), 233–245.
Shiri, A. (2024). The Right to Compensation for Damages Resulting from Crime. In Encyclopedia of Human Rights (Vol. 1, pp. 559–577). Tehran: Mizan Publishing.
Skinnider, E. (2011). Victims of Environmental Crime: Mapping the Issues. International Centre for Criminal Law Reform and Criminal Justice Policy.
United Nations Conference on Environment and Development (UNCED): Rio Declaration and Related Documents. Rio de Janeiro (1992).
United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS) (1982).
United Nations Convention on the Law of the Non-Navigational Uses of International Watercourses (1997).
United Nations Environment Programme (UNEP). (2012). Access to Justice in Environmental Matters: A Comparative Study. Nairobi: UNEP.
United Nations Environment Programme (UNEP). (2016). Environmental Courts and Tribunals: A Guide for Policy Makers. Nairobi: UNEP.
United Nations Environment Programme (UNEP). (2021). Environmental Rule of Law: First Global Report. Nairobi: UNEP.
شیری, عباس . (1405). سازوکارهای جبران خسارت ناشی از جرایم زیستمحیطی در حقوق ایران با تأکید بر اسناد بینالمللی محیط زیست. مدیریت مخاطرات محیطی, 13(1), 81-94. doi: 10.22059/jhsci.2026.412248.927
MLA
شیری, عباس . "سازوکارهای جبران خسارت ناشی از جرایم زیستمحیطی در حقوق ایران با تأکید بر اسناد بینالمللی محیط زیست", مدیریت مخاطرات محیطی, 13, 1, 1405, 81-94. doi: 10.22059/jhsci.2026.412248.927
HARVARD
شیری, عباس. (1405). 'سازوکارهای جبران خسارت ناشی از جرایم زیستمحیطی در حقوق ایران با تأکید بر اسناد بینالمللی محیط زیست', مدیریت مخاطرات محیطی, 13(1), pp. 81-94. doi: 10.22059/jhsci.2026.412248.927
CHICAGO
عباس شیری, "سازوکارهای جبران خسارت ناشی از جرایم زیستمحیطی در حقوق ایران با تأکید بر اسناد بینالمللی محیط زیست," مدیریت مخاطرات محیطی, 13 1 (1405): 81-94, doi: 10.22059/jhsci.2026.412248.927
VANCOUVER
شیری, عباس. سازوکارهای جبران خسارت ناشی از جرایم زیستمحیطی در حقوق ایران با تأکید بر اسناد بینالمللی محیط زیست. مدیریت مخاطرات محیطی, 1405; 13(1): 81-94. doi: 10.22059/jhsci.2026.412248.927
)