مدیریت مخاطرات محیطی

مدیریت مخاطرات محیطی

الگوسازی مفهومی اندیشۀ ایرانشهری در شاهنامۀ فردوسی برای تبیین مواجهه با مخاطرات طبیعی و انسانی

نوع مقاله : پژوهشی بنیادی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری رشتۀ زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، ایران
2 دانشیار، رشتۀ زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، ایران
3 استاد، رشتۀ علوم سیاسی، دانشگاه پیام نور، ایران
4 استادیار، رشتۀ زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، ایران
5 استاد، رشتۀ زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، ایران
10.22059/jhsci.2026.414970.953
چکیده
هدف: پژوهش حاضر با هدف الگوسازی مفهومی اندیشۀ ایرانشهری در شاهنامۀ فردوسی برای تبیین نحوۀ مواجهه با مخاطرات طبیعی و انسانی انجام شده است. مسئلۀ پژوهش، شناسایی و صورت‌بندی نمودهای این اندیشه در روایت‌هایی است که در آنها تهدید یا اختلالی در نظم زیستی، سرزمینی، اجتماعی یا سیاسی رخ می‌دهد و کنشی برای مواجهه با آن شکل می‌گیرد. پژوهش می‌کوشد الگوهای برخاسته از این روایت‌ها را در سه ساحت کالبدی- سرزمینی، فرهنگی- اجتماعی و اسطوره‌ای- نمادین تبیین کند.
روش‌ پژوهش: روش این پژوهش، توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر مطالعۀ کتابخانه‌ای است. پیکرۀ پژوهش را روایت‌هایی از شاهنامۀ فردوسی تشکیل می‌دهند که بر پایۀ وجود رخدادی تهدیدزا، کنش مواجهه با آن و شواهد متنی کافی برای تحلیل مفهومی انتخاب شده‌اند. داده‌های حاصل از تحلیل روایت‌ها، با توجه به وجه غالب آنها، در سه ساحت تحلیلیِ کالبدی- سرزمینی، فرهنگی- اجتماعی و اسطوره‌ای- نمادین سامان یافته‌اند. این سه ساحت، ابزار تحلیلی پژوهش‌اند و به‌منزلۀ مقولات تحلیلی به‌کار رفته‌اند و مفاهیم معاصر مدیریت مخاطرات صرفاً جنبۀ تفسیری دارند.
یافته‌ها: تحلیل روایت‌ها نشان داد که مواجهه با مخاطرات در شاهنامه در سه ساحت به‌هم‌پیوسته بازنمایی می‌شود. در ساحت کالبدی- سرزمینی، ایجاد و ساماندهی زیرساخت‌ها و فضاهای زیستی، مانند ورِ جمکرد، بند شوشتر و سیاوشگرد، کارکرد حفاظتی و بازسازی‌کنندۀ مادی دارند. در ساحت فرهنگی- اجتماعی، دادگری، بخشودن خراج، گشودن انبارها و توزیع منابع در هنگام خشکسالی ‌هفت‌ساله در دورۀ پیروز و نیز مقاومت کاوه در برابر بیداد ضحاک، به حفظ انسجام و جلوگیری از فروپاشی اجتماعی می‌انجامد. در ساحت اسطوره‌ای- نمادین نیز فرّۀ ایزدی، یاری سیمرغ و هفت‌خان رستم، پشتوانۀ معنایی، روانی و هویتی مواجهه با تهدید را فراهم می‌کنند. این ساحت‌ها در الگویی تعاملی و هم‌افزا به یکدیگر پیوند می‌یابند.
نتیجه‌گیری: بر اساس یافته‌ها، الگوی مفهومی پژوهش نشان می‌دهد که مواجهه با مخاطره در شاهنامه را می‌توان در پیوند میان سه مؤلفۀ کالبدی- سرزمینی، فرهنگی- اجتماعی و اسطوره‌ای- نمادین فهم کرد؛ الگویی که در آن خرد و تدبیر، داد و انسجام اجتماعی، و فرّه و منابع معنایی و هویتی، ظرفیت مواجهه و بازسازی را تقویت می‌کنند. از این منظر، مدیریت مخاطره صرفاً به اقدام فنی یا سیاسی فروکاسته نمی‌شود، بلکه فرایندی برای حفظ یا بازگرداندن نظم در ساحت‌های مادی، اجتماعی و معنایی است. این صورت‌بندی می‌تواند مبنایی مفهومی برای بازاندیشی در مسئلۀ تاب‌آوری و مدیریت مخاطرات در ایران معاصر باشد.
کلیدواژه‌ها

آچاک، ایوب؛ و ناروئی، مسعود (۱۴۰۲). تجلی فرهنگ باستان ایران در اندیشه و بیان هنری شاهنامۀ فردوسی. پژوهش‌های نوین ادبی، 2(2، پیاپی 4)، 1-20.
آموزگار، ژاله (1374). تاریخ اساطیری ایران. تهران: سمت.
‌‌بستانی، احمد (۱۳۹۰). سهروردی و اندیشۀ سیاسی ایرانشهری. پژوهش سیاست نظری، (10)، 19-36.
بستانی، احمد (1393). اندیشۀ سیاسی ایران‌شهری در دورۀ اسلامی. پژوهش سیاست نظری، جدید (15)، 121-155.
جعفری دهقی، محمود (1390). آرمانشهر حکیم طوس در شاهنامه. پژوهش‌های ایرانشناسی، 1(1)، 1-12.
حاجیلو، فتانه؛ و رستمی، مصطفی (1403). رویکردشناسی تاب‌آوری اجتماعی برای کاهش مخاطرات. مدیریت مخاطرات محیطی، 11(3)، 259-272.
دریایی، تورج (۱397). جهان ساسانی (مقالاتی دربارۀ تاریخ ایرانشهر). تهران: فروهر.
دریایی، تورج (1403). شاهنشاهی ساسانی: برآمدن و سقوط یک امپراتوری. ترجمۀ مرتضی ثاقب‌فر. چاپ دوازدهم، تهران: ققنوس.
دوستخواه، جلیل (۱۳۷1). اوستا. جلد 2، تهران: مروارید (وندیداد، فرگرد دوم، بندهای 22 تا 41)، 669-674.
رستگار فسایی، منصور (1379). اژدها در اساطیر. چاپ دوم. تهران: توس.
روایت پهلوی (1367). ترجمۀ مهشید میرفخرایی. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
سیدی فرخد، سیدمهدی (۱۳۹۹). فرهنگ جغرافیای تاریخی شاهنامه. تهران: بلخ.
شمسایی، خسرو (1393). خوانش سیاسی شاهنامۀ فردوسی با تأکید بر اندیشۀ سیاسی ایرانشهری. رسالۀ دکتری به راهنمایی غلامعلی فلاح. دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه خوارزمی.
صیامیان گرجی، زهره؛ ماخانی، سعید؛ و ماخانی، محمدجلال (1396). مبانی کیهان‌شناختی اندیشۀ سیاسی ایرانشهری با تأکید بر منابع زرتشتی. مطالعات تاریخ فرهنگی. (8)31، 107-128.
طباطبایی، سیدجواد (۱۳۸۰). دیباچه‌ای بر نظریۀ انحطاط ایران: ملاحظاتی در باب ایران. تهران: نگاه معاصر.
طباطبایی، سیدجواد (1398). زوال اندیشۀ سیاسی در ایران. چاپ دوازدهم، تهران: کویر.
ظریفیان صاحبی، حمید (1401). نشانه‌شناسی فرهنگی آشوب در شاهنامه. پایاشهر، 4(37).
فردوسی، ابوالقاسم (1373). شاهنامه. به کوشش سعید حمیدیان. تهران: قطره.
کزازی، میرجلالالدین (1379). نامۀ باستان. جلد 1. تهران: سمت.
کوه‌کن، محمودرضا (1396). ایرانشهر: روند تبیین اندیشۀ سیاسی ایرانشهری (ایران باستان). تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
محمودی، خیرالله؛ و کرمی، آزاده (۱۳۹3). روان‌شناسی جنگ در شاهنامه. شعرپژوهی (بوستان ادب)، ۶(۴، پیاپی 4)، ۱۷۱-۱۹۲. https://doi.org/10.22099/jba.2015.2404
مقیمی ابراهیم (1394). دانش مخاطرات (برای زندگی با کیفیت بهتر و محیط پایدارتر). چاپ دوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
مقیمی، ابراهیم (1395). چرا دانش مخاطرات (دیدگاهی جدید برای درک مخاطرات). مدیریت مخاطرات محیطی، 3(3)، 191-197. doi: 10.22059/jhsci.2016.60816
مقیمی، ابراهیم (1396). چرا دانش مخاطرات (مخاطره‌شناسی امری فطری است). مدیریت مخاطرات محیطی، 4(1)، 1-7.
مقیمی، ابراهیم (1401). استراتژی علم مخاطره‌شناسی؛ آیا علم مخاطره‌شناسی استراتژی دارد؟. مدیریت مخاطرات محیطی، 9(1)، 45-54. doi: 10.22059/jhsci.2022.345598.730
مرادی، محسن؛ و کلانی‌پور، عاطفه (۱۳۹۱). واکاوی سازوکارهای مدیریت بحران با توجه به معنویات در شاهنامۀ فردوسی طوسی. پژوهشنامۀ خراسان بزرگ، 3(7)، 67-75.
نصیری، محسن؛ و طاهری مبارکه، غلام‌محمد (1398). روایت ورِ جمکرد در شاهنامه؛ بازخوانی چند بیت داستان جمشید بر اساس دستنویس شاهنامۀ نویافتۀ سن ژوزف. سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب). 12(2، پیاپی 44)، 335-348.
واشقانی فراهانی، ابراهیم (1399). داستان آرش، بازماندۀ اسطورۀ «ایزد روشنایی کماندار» در اقوام هندواروپایی باستان. دوفصلنامۀ مطالعات شبه‌قارۀ دانشگاه سیستان و بلوچستان. 12(39)، 263-282.   https://doi.org/10.22111/jsr.2020.5569
واشقانی فراهانی، ابراهیم (1403). پیوند پادشاهی زاب طهماسب و اسطورۀ آرش کمانگیر. متن‌پژوهی ادبی، 28(101)، 323-346. doi: 10.22054/ltr.2021.61803.3404
همایی، سیدجلال؛ یوزباشی، مریم؛ و سرمد، زهره (۱۴۰۳). فلسفۀ جنگ و ضدجنگ در شاهنامۀ فردوسی با نگاهی دیگر. سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، 17(9)، ۱۹۷-۲۲۸. https://doi.org/10.22034/bahareadab.2024.17.7552
Boyce, M. (1986). ARDWAHIŠT YAŠT. Encyclopaedia Iranica, Vol. II, Fasc. 4, 391. https://doi.org/10.1163/2330-4804_EIRO_COM_5666.
Gnoli, G. (2006). Iranian identity ii. Pre-Islamic period. Encyclopædia Iranica, Vol. XIII, Fasc. 5, 504-507. https://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-ii-pre-islamic-period/
Kellens, J. (1996). DRUJ-. Encyclopaedia Iranica, Vol. VII, Fasc. 6, 562-563. https://doi.org/10.1163/2330-4804_EIRO_COM_8553.
MacKenzie, D. N. (1998). Erān, Erānšahr. Encyclopædia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5, 534-535. https://doi.org/10.1163/2330-4804_EIRO_COM_9161
Perry, J. R.. (2005). ŠĀH-NĀMA iii. ARABIC WORDS. Encyclopaedia Iranica., 2005. https://www.iranicaonline.org/articles/shahnameh/iii-arabic-words/
Skjærvø, P. O. (1987). AŽDAHĀ i. In Old and Middle Iranian. Encyclopaedia Iranica. Vol. III, Fasc. 2, 191-205. https://www.iranicaonline.org/articles/azdaha/azdaha-i-in-old-and-middle-iranian/
Shaked, S. (2001). GĒTĪG AND MĒNŌG. Encyclopaedia Iranica, Vol. X, Fasc. 6, 574-576. https://doi.org/10.1163/2330-4804_EIRO_COM_2089
Skjærvø, P.O. (2012). JAMŠID i. Myth of Jamšid. Encyclopaedia Iranica. Vol. XIV, 501–522. https://www.iranicaonline.org/articles/jamsid-i/
Skjærvø, P.O. & Schlerath, B. (1987). AṦA. Encyclopaedia Iranica, Vol. II, Fasc. 7, 694–696. https://doi.org/10.1163/2330-4804_EIRO_COM_5877